ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪਨ੍ਥਾਨਂ ਯੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨਿ ਭੇਜਿਰੇ। ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤੁ ਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਵ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੈਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੇ ਤੇ ਸਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਿਵ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਂਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਿਭਿਃ। ਤੇषਾਂ ਗੋਤ੍ਰੇष੍ਵਿਮਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਣਯਨਾਨਿ ਵੈ ।। ੬੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤੀਤੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੇषੁ ਚ। ਭਵਿष੍ਯਾਣਿ ਚ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇऽਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ ।। ੬੧.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਣਆਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਚੋਭਯਮ੍। ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੬੧.

ਪਿਛਲੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰ ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਹੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਚ ਤੈਃ ਸਹ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਸ਼ੁਕਲ੍ਪਾਤ੍ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭੂਤਾ ਨੈਵ ਨਸ੍ਯ (?) ਤੁ ।। ੬੧.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੁ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਤੁ ਤੇ। ਤਤਸ੍ਤੇ ਦੋषਵਜ੍ਜਨ੍ਮ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਗਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਜਨਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੇषਾਮਾਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਏਵਂ ਦੇਵ ਯੁਗਾਨੀਹ ਦਸ਼ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੬੧.

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਦਸ ਵਾਰੀ ਦੇਵ ਯੁਗ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਤਪੋਲੋਕਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਹਾਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਏਵਂ ਦੇਵਯੁਗਾਨੀਹ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਨਿਧਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਵੈ ਗਤਾਨਿ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਸਹ ।। ੬੧.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ ਯੁਗ ਮੁਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ । ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਯ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪੈਃ ਪੁਰਾ ਸਹ ।। ੬੧.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਤੇ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਕਲਪਾਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹਨ।

ਪਿਤृਭਿਰ੍ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਦੇਵੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਪ੍ਤਾਰ੍षਿਭਿਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਯੁਗਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ।। ੬੧.

ਪਿਤਰ, ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਕਲ੍ਪਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਤੁ। ਸਪ੍ਰਜਾਨਿ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤੇ ਸਂਹਾਰਃ ਸਂਹਾਰਾਨ੍ਤੇ ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ। ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਞ੍ਚ ਮਨੋਃ ਪਿਤृਗਣਸ੍ਯ ਚ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੈਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ। ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਨਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਨੁषੇਣ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੬੧.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਰਣਾ ਲੜੀਵਾਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੱਸਣਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਞ੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਨਿਸ਼ਾਰਦੈਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਂਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ।। ੬੧.

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਦੱਸ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਕੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਸੋਧਿਕਾਨ੍ ਵਿਨਾ ।। ੬੧.

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤਾਂ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈषਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਵਤ੍ਸਰੇਣੈਵ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨ੍ਤਰਮ੍ਮਨੋਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵਯ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ।। ੬੧.

ਦਿਵਯ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਵਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਹ੍ਯੇष ਕਾਲ ਆਹੂਤਸਂਪ੍ਲਵਃ। ਪੂਰ੍ਣਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਹਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਸੰਪਲਵ (ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਲੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਦਗ੍ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਗ੍ਰਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਹ ਦੇਵਰ੍षਿਦਾਨਵੈਃ। ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਦੇਵਦੇਵਂ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੋ ਵੈ ਮਨੋਰ੍ਦੇਵਰ੍षਿਭਿਃ ਸਹ ।। ੬੧.

ਉਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਹਰ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਿਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਯਾ ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਯਾ ਤਵ ।। ੬੧.

ਹੁਣ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੈ।

ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤਿਗੁਣਂ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸਾਧਿਕਮ੍। ਮਨੋਰੇਕਮਧੀਕਾਰਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੬੧.

ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚਤੁਰਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਤੱਤਰ ਵਾਰੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਨੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।

ਏਵਂ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਵੈ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ — ਪਿਛਲੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ — ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇष ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ਸਰ੍ਗਾ ਮਨੋਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਹ। ਪ੍ਰਤਿ ਸਨ੍ਧਿਨ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਚਾਪਰਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੋੜ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਆਂਗਾ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮृषਿਭਿਰ੍ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ। ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯਥਾ ਤਦ੍ਵੈ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਮਨਵੰਤਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਾਸ੍ਤੁ ਯੇ। ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਮਨਵਸ੍ਤਥਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ਤੁ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ ਸਾਧਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੬੧.

ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੂ ਸੀ, ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਸ਼ੀਣਾਧਿਕਾਰਾਃ ਸਂਵृਤ੍ਤਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰ੍ਯਾਯਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਮਹਰ੍ਲੋਕਾਯ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਉਨ੍ਮੁਖਾ ਦਧਿਰੇ ਗਤਿਮ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕਦਾਰੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਮਹਰਲੋਕ ਵੱਲ ਰੁਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।