ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕृਤੇ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕੁਤ ਏਵਾਕृਤਕ੍ਰਿਯਾ। ਸਕृਦੇਵ ਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ਵੈ ਲੋਕੇ ਕृਤਾਕृਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਾਪਿ ਤਥੈਵਾਸਾਧੁਸਾਧੁਤਾ। ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਞ੍ਚਾਥ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਞ੍ਚਾਥ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਵਾਥ ਕਿਞ੍ਚਨ ।। ੬੧.

ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜਾਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਛੂਹਣਾ, ਖਾਣਾ, ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ—

ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਦਨੇਨੈਵ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਵੈ ਸੁਰਰ੍षਿਣਾਮ੍ । ਯਦ੍ਵੈ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਵਾਨੇष ਕਸ੍ਤਦਨ੍ਵੇष੍ਟੁਮਰ੍ਹਤਿ । ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਭਗਵਾਨੇਵ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੬੧.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹ ਹੀ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੋਜਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ, ਸਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਯਦਾ ਯਤ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਤਦਾ ਤਤ੍ਸੋऽਭਿਮਨ੍ਯਤੇ। ਯੇਨੇਦਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਦਨ੍ਯੇਨ ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਯਦਾ ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕੇਨਚਿਦ੍ਵਾਙ੍ਮਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍। ਤੇਨੈਵ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤॄਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਵੈ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਿਰਕ੍ਤਞ੍ਚਾਤਿਰਿਕ੍ਤਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ। ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚਾਮृਤਮੇਵ ਚ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤਿਰ੍ਯਗਧੋਭਾਗਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਦृष੍ਟਕਾਰਣਮ੍ ।। ੬੧.

ਵਿਰਾਗ, ਵਧੇਰੇਪਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਨਾਪਿਆਰੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਮੌਤ ਤੇ ਅਮਰਤਾ, ਉਪਰ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਹੇਠ—all ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹਦੇ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਥ ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਵਿਦ੍ਯਮ੍ਭਵਤਿ ਤ੍ਰੇਤਾਸ੍ਵਿਹ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਸਵਾਯੰਭੂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯੇਕਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚੈਤਦੁਵਾਚਾਦੌ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੬੧.

ਇਹ ਇਕ ਗਿਆਨ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਵੈਵਸਵਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾ ऋषਯੋ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾਸੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਂਹਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਜਾਯਮਾਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੬੧.

ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षੀਣਾਂ ਸ੍ਮृਤਾਨਿ ਵੈ। ਤਾ ਏਵ ਸਂਹਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪਨ੍ਥਾਨਂ ਯੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨਿ ਭੇਜਿਰੇ। ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤੁ ਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਵ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੈਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੇ ਤੇ ਸਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਿਵ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਂਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਿਭਿਃ। ਤੇषਾਂ ਗੋਤ੍ਰੇष੍ਵਿਮਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਣਯਨਾਨਿ ਵੈ ।। ੬੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤੀਤੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੇषੁ ਚ। ਭਵਿष੍ਯਾਣਿ ਚ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇऽਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ ।। ੬੧.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਣਆਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਚੋਭਯਮ੍। ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੬੧.

ਪਿਛਲੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰ ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਹੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਚ ਤੈਃ ਸਹ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਸ਼ੁਕਲ੍ਪਾਤ੍ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭੂਤਾ ਨੈਵ ਨਸ੍ਯ (?) ਤੁ ।। ੬੧.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੁ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਤੁ ਤੇ। ਤਤਸ੍ਤੇ ਦੋषਵਜ੍ਜਨ੍ਮ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਗਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਜਨਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੇषਾਮਾਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਏਵਂ ਦੇਵ ਯੁਗਾਨੀਹ ਦਸ਼ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੬੧.

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਦਸ ਵਾਰੀ ਦੇਵ ਯੁਗ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਤਪੋਲੋਕਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਹਾਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍। ਏਵਂ ਦੇਵਯੁਗਾਨੀਹ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਨਿਧਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਵੈ ਗਤਾਨਿ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਸਹ ।। ੬੧.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵ ਯੁਗ ਮੁਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਾਨ੍ । ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਾਲਸ੍ਯ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਪੈਃ ਪੁਰਾ ਸਹ ।। ੬੧.

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਤੇ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਕਲਪਾਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹਨ।

ਪਿਤृਭਿਰ੍ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਦੇਵੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਪ੍ਤਾਰ੍षਿਭਿਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਯੁਗਾਨਾਞ੍ਚ ਨਿਵਰ੍ਤਨਮ੍ ।। ੬੧.

ਪਿਤਰ, ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਕਲ੍ਪਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਤੁ। ਸਪ੍ਰਜਾਨਿ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਿ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤੇ ਸਂਹਾਰਃ ਸਂਹਾਰਾਨ੍ਤੇ ਚ ਸਮ੍ਭਵਃ। ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਞ੍ਚ ਮਨੋਃ ਪਿਤृਗਣਸ੍ਯ ਚ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੈਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੇਣ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ। ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਨਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਨੁषੇਣ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੬੧.

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਰਣਾ ਲੜੀਵਾਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੱਸਣਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

ਦੇਵਤਾਨਾਮृषੀਣਾਞ੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਾਰ੍ਥਨਿਸ਼ਾਰਦੈਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਂਪੂਰ੍ਣਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ ।। ੬੧.

ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਦੱਸ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੱਕੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਸਪ੍ਤषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਸੋਧਿਕਾਨ੍ ਵਿਨਾ ।। ੬੧.

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤਾਂ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈषਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ। ਵਤ੍ਸਰੇਣੈਵ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨ੍ਤਰਮ੍ਮਨੋਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵਯ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ ।। ੬੧.

ਦਿਵਯ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਵਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।