ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਮਾਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਭਾष੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਨਾਨਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕृਤਃ ਕ੍ਸ਼ਯੇ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਲੋਕ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਣ ਕੇ।

ਭਵਿष੍ਯੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਚੈਵ ਦ੍ਰੋਣਿਰ੍ਦ੍ਵੈਪਾਯਨਃ ਪੁਨਃ । ਵੇਦਵ੍ਯਾਸੋ ਹ੍ਯਤੀਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿਤਾ ਸੁਮਹਾਤਪਾਃ ।। ੬੧.

ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਦਵੈਪਾਯਨ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ; ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਿਆਸ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਣਗਾ।

ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਵਿष੍ਯੇषੁ ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਣਯਨਾਨਿ ਤੁ। ਤਸ੍ਮੈ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਪਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।। ੬੧.

ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਤਪਸਾ ਕਰ੍ਮ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮਣਾ ਹਿ ਤਤੋ ਯਸ਼ਃ। ਯਸ਼ਸਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਤ੍ਯਂ ਹਿ ਸਤ੍ਯੇਨਾਪ੍ਤੋ ਹਿ ਚਾਵ੍ਯਯਃ ।। ੬੧.

ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਕਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਯਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਅਟੱਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਯਾਦਮृਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਮृਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਹਿ। ਧ੍ਰੁਵਮੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਮਿਦਂ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍। ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਬृਂਹਣਾਚ੍ਚੈਵ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ।। ੬੧.

ਅਟੱਲਤਾ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ; ਇਹ ਅਟੱਲ, ਇਕ ਅੱਖਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਣਵਾਵ ਸ੍ਥਿਤਂ ਭੂਯੋ ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ऋਗ੍ਯਜੁਃ ਸਾਮਾਥਰ੍ਵਰੂਪਿਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ ।। ੬੧.

ਉਹ ਮੁੜ ਓਂ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂ, ਭਵ, ਸਵਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਲਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਯਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰਣਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਮਹਤਃ ਪਰਮਂ ਗੁਹ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮੈ ਸੁਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਨਮਃ ।। ੬੧.

ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

ਅਗਾਧਾਪਰਮਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯਂ ਜਗਤ੍ਸਮ੍ਮੋਹਨਾਲਯਮ੍। ਸਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਹ ਅਥਾਹ, ਅਸੀਮ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਲਕੜੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਜ੍ਞਾਨਵਤਾਂ ਨਿष੍ਠਾ ਗਤਿਃ ਸਙ੍ਗਦਮਾਤ੍ਮਨਃ। ਯਤ੍ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਮृਤਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਲਈ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਮਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨਮਾਤ੍ਮਯੋਨਿਸ਼੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ। ਅਵਿਭਾਗਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬਹੁ ਵਾਚਕਮ੍। ਪਰਮਬ੍ਰਹ੍ਮਣੇ ਤਸ੍ਮੈ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਨਮੋ ਨਮਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਆਪੋ-ਆਪ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਪਤ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਤਤਵ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਭਾਗ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਕਈ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ।

ਕृਤੇ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕੁਤ ਏਵਾਕृਤਕ੍ਰਿਯਾ। ਸਕृਦੇਵ ਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ਵੈ ਲੋਕੇ ਕृਤਾਕृਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਾਪਿ ਤਥੈਵਾਸਾਧੁਸਾਧੁਤਾ। ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਞ੍ਚਾਥ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਚ। ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਞ੍ਚਾਥ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਵਾਥ ਕਿਞ੍ਚਨ ।। ੬੧.

ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਜਾਣਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਛੂਹਣਾ, ਖਾਣਾ, ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ—

ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਯਦਨੇਨੈਵ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਵੈ ਸੁਰਰ੍षਿਣਾਮ੍ । ਯਦ੍ਵੈ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਵਾਨੇष ਕਸ੍ਤਦਨ੍ਵੇष੍ਟੁਮਰ੍ਹਤਿ । ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਭਗਵਾਨੇਵ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੬੧.

ਜੋ ਗਿਆਨ ਇਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹ ਹੀ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੋਜਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ, ਸਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਯਦਾ ਯਤ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯੇਨ ਤਦਾ ਤਤ੍ਸੋऽਭਿਮਨ੍ਯਤੇ। ਯੇਨੇਦਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਦਨ੍ਯੇਨ ਵਿਭਾਵਿਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਯਦਾ ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕੇਨਚਿਦ੍ਵਾਙ੍ਮਯਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍। ਤੇਨੈਵ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤ੍ਤॄਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਵੈ ।। ੬੧.

ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਵਿਰਕ੍ਤਞ੍ਚਾਤਿਰਿਕ੍ਤਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਨਾਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ। ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਮृਤ੍ਯੁਸ਼੍ਚਾਮृਤਮੇਵ ਚ। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤਿਰ੍ਯਗਧੋਭਾਗਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਦृष੍ਟਕਾਰਣਮ੍ ।। ੬੧.

ਵਿਰਾਗ, ਵਧੇਰੇਪਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ, ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਨਾਪਿਆਰੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਮੌਤ ਤੇ ਅਮਰਤਾ, ਉਪਰ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਹੇਠ—all ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਜ੍ਹਾ ਉਹਦੇ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਥ ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਵਿਦ੍ਯਮ੍ਭਵਤਿ ਤ੍ਰੇਤਾਸ੍ਵਿਹ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਸਵਾਯੰਭੂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਾਰੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਹ੍ਯੇਕਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤਦ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਚੈਤਦੁਵਾਚਾਦੌ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੬੧.

ਇਹ ਇਕ ਗਿਆਨ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਵੈਵਸਵਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾ ऋषਯੋ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾਸੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਂਹਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਜਾਯਮਾਨਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੬੧.

ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षੀਣਾਂ ਸ੍ਮृਤਾਨਿ ਵੈ। ਤਾ ਏਵ ਸਂਹਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਪਨ੍ਥਾਨਂ ਯੇ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨਿ ਭੇਜਿਰੇ। ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤੁ ਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਵ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੈਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲੇ ਤੇ ਸਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਿਵ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸਂਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਿਭਿਃ। ਤੇषਾਂ ਗੋਤ੍ਰੇष੍ਵਿਮਾਃ ਸ਼ਾਖਾ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਤਾਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤ੍ਤਾਰੋ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੬੧.

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮੇਵ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਣਯਨਾਨਿ ਵੈ ।। ੬੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਤੀਤੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਿ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤੇषੁ ਚ। ਭਵਿष੍ਯਾਣਿ ਚ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇऽਨਾਗਤੇष੍ਵਪਿ ।। ੬੧.

ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਣਆਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇਨ ਚੋਭਯਮ੍। ਏਤੇਨ ਕ੍ਰਮਯੋਗੇਨ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੬੧.

ਪਿਛਲੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਏਵਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰ ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਹੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਚ ਤੈਃ ਸਹ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਨਲੋਕਾਤ੍ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪਸ਼ੁਕਲ੍ਪਾਤ੍ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭੂਤਾ ਨੈਵ ਨਸ੍ਯ (?) ਤੁ ।। ੬੧.

ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪਸ਼ੁ ਜਨਮ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਅਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਤੁ ਤੇ। ਤਤਸ੍ਤੇ ਦੋषਵਜ੍ਜਨ੍ਮ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਗਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ ।। ੬੧.

ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਜਨਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਗ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤਿਸ੍ਤੇषਾਮਾਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਏਵਂ ਦੇਵ ਯੁਗਾਨੀਹ ਦਸ਼ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੬੧.

ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਦਸ ਵਾਰੀ ਦੇਵ ਯੁਗ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।