ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਤਦਙ੍ਗਿਰਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਨ੍ਤੇषਾਮਾਰਣ੍ਯਕਂ ਪੁਨਃ। ਇਤਿ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੬੧.

ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਣਯਕ ਵੀ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕਰ੍ਤ੍ਤਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਭੇਦੇ ਹੇਤੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵੇਵਂ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਃ ਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਡਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਨਿਤ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ਦੇਵਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸੁਰਾਣਾਂ ਨਾਮਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪੁਨਰ੍ਭੇਦਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਮੁੜ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵੇਦਂ ਤਦਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨृषਿਸਤ੍ਤਮਃ। ਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤੁਂ ਗਤੋ ਵਨਮ੍। ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਿष੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਕृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਃ। ਧਰ੍ਮ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪੁਰਾਣਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ।। ੬੧.

ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਿਆਇ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ।

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੋ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ। ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ ।। ੬੧.

ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ।

ਜ੍ਞੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯਃ ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਰ੍षਯਃ ਪੁਨਃ। ਰਾਜਰ੍षਯਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇਭ੍ਯ ऋषਿਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਤੇਭ੍ਯ ऋषਿਪ੍ਰਕृਤਯੋ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤੈਃ ।। ੬੧.

ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰਣੀਆਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਠੋਰ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਸ਼੍ਯਪੇषੁ ਵਸਿष੍ਠੇषੁ ਤਥਾ ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰੋऽਤ੍ਰਿषੁ। ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਗੋਤ੍ਰੇषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ। ਯਸ੍ਮਾਦृषਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਨ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਕਸ਼ਯਪ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੋਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਬ੍ਰਹਮਨ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਥ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਤੋਸ਼੍ਚ ਪੁਲਹਸ੍ਯ ਚ। ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਸਸ੍ਯ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯ ਤਥਾ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਧਰਮ, ਪੁਲਸਤ, ਕ੍ਰਤੁ, ਪੁਲਹ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ —

ਦੇਵਰ੍षਯਃ ਸੁਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਦੇਵਰ੍षੀ ਧਰ੍ਮਪੁਤ੍ਰੌ ਤੁ ਨਰਨਾਰਾਯਣਾਨੁਭੌ ।। ੬੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋ ਹਨ — ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਏਣ।

ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਤੋਃ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਕਰ੍ਦਮਃ ਪੁਲਹਸ੍ਯ ਤੁ। ਕੁਬੇਰਸ਼੍ਚੈਵ ਪੌਲਸ੍ਤ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषਸ੍ਯਾਚਲਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੬੧.

ਕ੍ਰਤੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਖਿਲਯ ਹਨ, ਪੁਲਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰਦਮ ਹੈ; ਪੁਲਸਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਬੇਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਚਲ ਹੈ।

ਪਰ੍ਵਤੋ ਨਾਰਦਸ਼੍ਚੈਵ ਕਸ਼੍ਯਪਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜਾਵੁਭੌ। ऋषਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾਨ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਰ੍षਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪਰਵਤ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਹਨ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨਵੇ ਵੈषਯੇ ਵਂਸ਼ੇ ਐਲਵਂਸ਼ੇ ਚ ਯੇ ਨृਪਾਃ। ਐਲਾ ਐਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕਨਾਭਾਗਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਰਾਜਰ੍षਯਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੬੧.

ਮਨੂ, ਵੈਸ਼ਯ ਅਤੇ ਐਲ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਇਲਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਅਤੇ ਨਭ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ऋषਨ੍ਤਿ ਰਞ੍ਜਨਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਜਰ੍षਯਸ੍ਤਤਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਮृਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯੋ ਮਤਾਃ ।। ੬੧.

ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੇਵਲੋਕਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਦੇਵਰ੍षਯਃ ਸ਼ੁਭਾਃ। ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੋਕਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਮਤਾਃ ।। ੬੧.

ਜੋ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਇੰਦਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਭਿਜਾਤ੍ਯਾ ਚ ਤਪਸਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਹਰਣੈਸ੍ਤਥਾ। ਏਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਿਵ੍ਯਾ ਰਾਜਰ੍षਯਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੬੧.

ਉੱਚ ਜਾਤੀ, ਤਪ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਦੁਆਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

ਦੇਵਰ੍षਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਚ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਜ੍ਞਾਨਂ ਸਤ੍ਯਾਭਿਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਤਥਾ ।। ੬੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਪਿਛਲੇ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਤ ਕਹਿਣਾ।

ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਯੇ ਤੁ ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾ ਯੇ ਚ ਵੈ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਤਪਸੇਹ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਯੇ ਗਰ੍ਭੇਯੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਣੋਦਿਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਜੋ ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ—

ਮਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਹਾਰਿਣੋ ਯੇ ਚ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਗਾਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਦੇਵਦ੍ਵਿਜਨृਪਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ।। ੬੧.

ਜੋ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਦੁਜਾਤੀ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਹੋਣ।

ਏਤਾਨ੍ ਭਾਵਾਨਧੀਯਾਨਾ ਯੇ ਚੈਤੇ ऋषਯੋ ਮਤਾਃ। ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਸਪ੍ਤਭਿਸ਼੍ਚੈਵ ਗੁਣੈਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਜੋ ਇਹ ਭਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੱਤ, ਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦੀਰ੍ਘਾਯੁषੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕृਤ ਈਸ਼੍ਵਰਾ ਦਿਵ੍ਯਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ। ਬੁਦ੍ਧਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਧਰ੍ਮਾਣੋ ਗੋਤ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ।। ੬੧.

ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ, ਜਾਗਰੂਕ, ਸਿੱਧੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਹਨ।

षਟ੍ਕਰ੍ਮਾਭਿਰਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਾਲਿਨੋ ਗृਹਮੇਧਿਨਃ। ਤੁਲ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਵਹਰਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਅਦृष੍ਟੈਃ ਕਰ੍ਮਹੇਤੁਭਿਃ ।। ੬੧.

ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਉਹ ਸਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਾਰ ਕਰਦੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ।

ਅਗ੍ਰਾਮ੍ਯੈਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਰਸੈਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਯਂਕृਤੈਃ। ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਨ ऋਦ੍ਵਿਮਨ੍ਤੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੬੧.

ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਈਆਂ ਖਾਣਾਂ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ; ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਧਨਵਾਨ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ।

ਕृਤਾਦਿषੁ ਯੁਗਾਖ੍ਯੇषੁ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵੇਵ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਥਮਨ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੬੧.

ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਵਾਰੀ, ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵ੍ਯਵਸਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੈ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ੍ਤ੍ਵਿਹ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਵਰ੍ਣਾਨਾਸ਼੍ਰਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਤੇषਾਮੇਵਾਨ੍ਵਯੇ ਵੀਰਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਾਯਮਾਨੇ ਪਿਤਾ ਪੁਤ੍ਰੇ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪਿਤਰਿ ਚੈਵ ਹਿ। ਏਵਂ ਸਮੇਤ੍ਯਾਵਿਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍। ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਗृਹਮੇਧਿਨਾਮ੍ ।। ੬੧.

ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੜੀ ਟੁੱਟਣੀ ਨਹੀਂ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਰ੍ਯਮ੍ਣੋ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਯੇ ਤੁ ਪਿਤृਯਾਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ। ਦਾਰਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਿਣਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯੇ ਪ੍ਰਜਾਹੇਤਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਜੋ ਅਰਯਮਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰਾਹ 'ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗृਹਮੇਧਿਨਾਞ੍ਚ ਸਂਖ੍ਯੇਯਾਃ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤਿ ਤੇ। ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਨਿਹਿਤਾ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣੇ ।। ੬੧.

ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਮਸ਼ਾਨ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਰਾਹ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।