ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੌਨਕਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਦਦਾਵੇਕਨ੍ਤੁ ਬਭ੍ਰਵੇ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਂ ਧੀਮਾਨ੍ਸੈਨ੍ਧਵਾਯਨਸਂਜ੍ਞਿਤੇ ।। ੬੧.

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਭਰਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਦੂਜਾ ਸੰਹਿਤਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ, ਸੈਂਧਵਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।

ਸੈਨ੍ਧਵੋ ਮੁਞ੍ਜਕੇਸ਼ਾਯ ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪੁਨਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪੋ ਵੈਤਾਨਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਸਂਹਿਤਾਨਿਧਿਃ। ਚਤੁਰ੍ਥੋऽਙ੍ਗਿਰਸਃ ਕਲ੍ਪਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੬੧.

ਸੈਂਧਵ ਨੇ ਮੁੰਜਕੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ, ਵੈਤਾਨ, ਤੀਜਾ ਸੰਹਿਤਾਨਿਧਿ, ਚੌਥਾ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਕਲਪ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ।

ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਥਰ੍ਵਣੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾਃ। षਟ੍ਸ਼ਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਯਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਮृषਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਅਥਰਵਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਹਨ; ਛੇ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।

ਆਤ੍ਰੇਯਃ ਸੁਮਤਿਰ੍ਧੀਮਾਨ੍ਕਾਸ਼੍ਯਪੋ ਹ੍ਯਕृਤਵ੍ਰਣਃ। ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਾਸ਼੍ਚ ਵਸਿष੍ਠੋ ਮਿਤ੍ਰਯੁਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸੋਮਦਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼ਰ੍ਮਾ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ ।। ੬੧.

ਆਤਰੇਯ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮਤੀ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਅਕ੍ਰਤਵ੍ਰਣ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਗਨਿਵਰਚਾ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਮਿਤਰਯੁ, ਸਾਵਰਣੀ, ਸੋਮਦੱਤਾ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ —

ਏਤੇ ਸ਼ਿष੍ਯਾ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਦृਢਵ੍ਰਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਕृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸਂਹਿਤਾਃ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ ।। ੬੧.

ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ ਸਂਹਿਤਾਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ। ਸਾਮਿਕਾ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੀਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚੈषਾ ਪੂਰ੍ਵਸਂਹਿਤਾ ।। ੬੧.

ਕਾਸ਼ਯਪ, ਸਾਵਰਣੀ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ, ਤੇ ਸਾਮਿਕਾ — ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਹਿ ਚਤੁष੍ਪਾਦਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਕਾਃ। ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾ ਵੇਦਸ਼ਾਖਾ ਯਥਾ ਤਥਾ। ਚਤੁਃਸਾਹਸ੍ਰਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾਮृਤੇ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।

ਲੋਮਹਰ੍षਣਿਕਾ ਮੂਲਾਸ੍ਤਤਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਿਕਾਃ ਪਰਾਃ। ਸਾਵਰ੍ਣਿਕਾਸ੍ਤृਤੀਯਾਸ੍ਤਾ ਯਜੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਲੋਮਹਰਸ਼ਣਿਕਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਸ਼ਯਪਿਕਾ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸਾਵਰਣਿਕਾ, ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।

ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਨੋਦਨਾਰ੍ਥਵਿਭੂषਿਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ऋਚਾਮष੍ਟੌ षਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੬੧.

ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾ ਨੋਦਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਛੇ ਸੌ ਰਿਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।

ਏਤਾਃ ਪਞਚਦਸ਼ਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਾਨ੍ਯਾ ਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਥਾ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਃ ਸਮਪ੍ਰੈਖਾਃ (षਾਃ) ਸਸਾਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹੋਰ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਹੋਰ ਵੀ; ਵਾਲਖਿਲਿਆ, ਸਮਪ੍ਰੈਖਾ, ਤੇ ਸਾਵਰਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅष੍ਟੌ ਸਾਮਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਾਮਾਨਿ ਚ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਆਰਣ੍ਯਕਂ ਸਹੋਮਞ੍ਚ ਏਤਾਦ੍ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਸਾਮਗਾਃ ।। ੬੧.

ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਮਨ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਮਨ ਹਨ; ਆਰਣਯਕ ਤੇ ਹੋਮਾਂਚ — ਇਹ ਸਾਮਗਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਛਨ੍ਦ ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਜੁषਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਞ੍ਚ ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਸੋ ਵ੍ਯਕਲ੍ਪਯਤ੍ ।। ੬੧.

ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਧਵਰਯਵ (ਯਜੁਰ ਵੇਦ) ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਕਨ੍ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਂ ਤਥਾ। ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਥਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਂ ਸਮਨ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ऋਗ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯਜੁਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਥਾ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵੀਯਾਣਾਂ ਖਿਲਾਨ੍ਯੁਪਖਿਲਾਨਿ ਚ। ਤਥੈਵ ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯਾਣਾਂ ਪਰਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਪਿੰਡ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਿਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਲਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵੀਯਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾ ਅਤੇ ਉਪਖਿਲਾ, ਅਤੇ ਤੈਤਿਰੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਸ਼ਤਨ੍ਯੂਨੇ ਵੇਦੇ ਵਾਜਸਨੇਯਕੇ। ऋਗ੍ਗਣਃ ਪਰਿ ਸਂਖ੍ਯਾਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਨ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ ।। ੬੧.

ਵਾਜਸਨੇਈ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੌ ਘੱਟ ਹਨ; ਰਿਗ ਦਾ ਗਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚਾष੍ਟੌ ਅਸ਼ੀਤਿਰਨ੍ਯਾਨ੍ਯਧਿਕਸ਼੍ਚ ਪਾਦਃ। ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਜੁषਾਮृਚਾਞ੍ਚ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਂ ਸਾਖਿਲ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਮ੍ ।। ੬੧.

ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅਠ ਸੌ, ਅਤੇ ਅਠੀਹ ਹੋਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਰਿਗ ਦੇ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰੀਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਥਾ ਚਰਣਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਂਹਿਤਾਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ। षਟ੍ਸਾਹਸ੍ਰਮृਚਾਮੁਕ੍ਤਮृਚਃ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪੁਨਃ । ਏਤਾਵਦਧਿਕਂ ਤੇषਾਂ ਯਜੁਃ ਕਾਮਂ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਤਿ ।। ੬੧.

ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਗ ਦੇ ਚੰਦਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਬੀਹ ਹੋਰ; ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਯਜੁਰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਚਾਨ੍ਯਾ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਃ । ऋਚਾਨ੍ਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਅਸ਼ੀਤਿਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੬੧.

ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਫਿਰ ਦਸ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ; ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਗ ਦੇ ਚੰਦਾਂ, ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅੱਸੀ ਵੀ।

ਸਹਸ੍ਰਮੇਕਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮृਚਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਏਤਾਵਦ੍ਭृਗੁਵਿਸ੍ਤਾਰਮਨ੍ਯਚ੍ਚਾਥਰ੍ਵਿਕਂ ਬਹੁ ।। ੬੧.

ਰਿਗ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।

ऋਚਾਮਥਰ੍ਵਣਾਂ ਪਞ੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਸਹਸ੍ਰਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਮृषਿਭਿਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਵਿਨਾ ।। ੬੧.

ਅਥਰਵਣ ਰਿਗ ਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਚੰਦਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹਨ; ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਏਤਦਙ੍ਗਿਰਸਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਨ੍ਤੇषਾਮਾਰਣ੍ਯਕਂ ਪੁਨਃ। ਇਤਿ ਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੬੧.

ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਣਯਕ ਵੀ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕਰ੍ਤ੍ਤਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਭੇਦੇ ਹੇਤੁਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵੇਵਂ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਃ ਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਡਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਨਿਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਅਨਿਤ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ਦੇਵਾਨਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸੁਰਾਣਾਂ ਨਾਮਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪੁਨਰ੍ਭੇਦਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਵੰਡ ਮੁੜ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵੇਦਂ ਤਦਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਗਵਾਨृषਿਸਤ੍ਤਮਃ। ਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤੁਂ ਗਤੋ ਵਨਮ੍। ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਿष੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਖਾਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ਕृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਵੇਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਃ। ਧਰ੍ਮ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪੁਰਾਣਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ।। ੬੧.

ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਿਆਇ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ।

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦੋ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ। ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਨ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ ।। ੬੧.

ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ।

ਜ੍ਞੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯਃ ਪੂਰ੍ਵਨ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਦੇਵਰ੍षਯਃ ਪੁਨਃ। ਰਾਜਰ੍षਯਃ ਪੁਨਸ੍ਤੇਭ੍ਯ ऋषਿਪ੍ਰਕृਤਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ। ਤੇਭ੍ਯ ऋषਿਪ੍ਰਕृਤਯੋ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤੈਃ ।। ੬੧.

ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰਣੀਆਂ ਉਹ ਮੁਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਠੋਰ ਵ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਸ਼੍ਯਪੇषੁ ਵਸਿष੍ਠੇषੁ ਤਥਾ ਭृਗ੍ਵਙ੍ਗਿਰੋऽਤ੍ਰਿषੁ। ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਤੇषੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਗੋਤ੍ਰੇषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ। ਯਸ੍ਮਾਦृषਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਨ੍ਤੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਕਸ਼ਯਪ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਅਤ੍ਰੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਗੋਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਬ੍ਰਹਮਨ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।