ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਾਲੁਕਿਃ ਕਾਮਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਜੈਮਿਨਿਰ੍ਲੋਮਗਾਯਿਨਃ। ਕਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਕੋਲਹਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਤੇ ਲਾਙ੍ਗਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਏਤੇ ਲਾਙ੍ਗਲਿਨਃ ਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਸਂਹਿਤਾ ਯੈਃ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਭਾਲੁਕੀ, ਕਾਮਹਾਨੀ, ਜੈਮਿਨੀ, ਲੋਮਗਾਯਿਨ, ਕੰਡਾ ਅਤੇ ਕੋਲਹਾ—ਇਹ ਛੇ ਲਾਂਗਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਤਤੋ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭਸ੍ਯ ਕृਤਸ਼ਿष੍ਯੋ ਨृਪਾਤ੍ਮਜਃ । ਸੋऽਕਰੋਚ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਹਿਤਾ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਵਰਃ । ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਚੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਯੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੬੧.

ਫਿਰ ਹਿਰਣਯਨਾਭਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਚੌਵੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

ਰਾਡਸ਼੍ਚ ਮਹਵੀਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਾਹਨਸ੍ਤਥਾ। ਤਾਲਕਃ ਪਾਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚੈष ਕਾਲਿਕੋ ਰਾਜਿਕਸ੍ਤਥਾ। ਗੌਤਮਸ਼੍ਚਾਜਬਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸੋਮਰਾਜਾਪਤਤ੍ਤਤਃ ।। ੬੧.

ਰਾਢਾ, ਮਹਾਵੀਰਿਆ, ਪੰਜਮਾ, ਵਾਹਨ, ਤਾਲਕਾ, ਪਾਂਡਕਾ, ਕਾਲਿਕਾ, ਰਾਜਿਕਾ, ਗੌਤਮਾ, ਅਜਬਸਤ ਅਤੇ ਸੋਮਰਾਜਾ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ।

ਪृष੍ਠਗ੍ਨਃ ਪਰਿਕृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਉਲੂਖਲਕ ਏਵ ਚ। ਯਵੀਯਸਸ਼੍ਚ ਵੈਸ਼ਾਲੋ ਅਂਗੁਲੀਯਸ਼੍ਚ ਕੌਸ਼ਿਕਃ ।। ੬੧.

ਪ੍ਰਿਸ਼ਠਗਨ, ਪਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਉਲੂਖਲਕ, ਯਵੀਯਸ, ਵੈਸ਼ਾਲ, ਅੰਗੁਲੀਯ, ਤੇ ਕਉਸ਼ਿਕ —

ਸਾਲਿਮਞ੍ਜਰਿਸਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਾਪੀਯਃ ਕਾਨਿਕਸ਼੍ਚ ਯਃ। ਪਰਾਸ਼ਰਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਇਤਿ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਾਮਗਾਃ ।। ੬੧.

ਸਾਲਿਮੰਜਰੀਸਤਯ, ਕਾਪੀਆ, ਕਾਨਿਕ, ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪਰਾਸ਼ਰ — ਇਹ ਸਾਮਗਾ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਸਾਮਗਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੌ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌ। ਪੌष੍ਯਞ੍ਜਿਸ਼੍ਚ ਕृਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਕੌ ।। ੬੧.

ਸਾਰੇ ਸਾਮਗਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪੌਸ਼ਯੰਜੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਥਰ੍ਵਾਣਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰਦਦਦ੍ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਕਬਨ੍ਧਾਯ ਪੁਨਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਰਂ ਸ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੬੧.

ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਗਿਆਨ ਸਹਿਤ, ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਕਬਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਦਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਥ੍ਯਾਯੈਕਂ ਪੁਨਰ੍ਦਦੌ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵੇਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਯ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾਕਰੋਤ੍ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਕਬੰਧ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਥਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ।

ਮੋਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਲਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਸ਼ੌਕਾਯਨਿਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤਪਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ।? ਵੇਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਦृਢਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੬੧.

ਮੋਦੋ, ਬ੍ਰਹਮਬਲ, ਪਿਪਲਾਦ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੌਕਾਯਨੀ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਤਪਨ — ਇਹ ਚਾਰ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੇਦਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਭੇਦਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਜਾਜਲਿਃ ਕੁਮੁਦਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤृਤੀਯਃ ਸ਼ੌਨਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੬੧.

ਮੁੜ ਪਥਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਜਾਜਲੀ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਨਕਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਦਦਾਵੇਕਨ੍ਤੁ ਬਭ੍ਰਵੇ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਂ ਧੀਮਾਨ੍ਸੈਨ੍ਧਵਾਯਨਸਂਜ੍ਞਿਤੇ ।। ੬੧.

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਭਰਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਦੂਜਾ ਸੰਹਿਤਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ, ਸੈਂਧਵਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।

ਸੈਨ੍ਧਵੋ ਮੁਞ੍ਜਕੇਸ਼ਾਯ ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪੁਨਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪੋ ਵੈਤਾਨਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਸਂਹਿਤਾਨਿਧਿਃ। ਚਤੁਰ੍ਥੋऽਙ੍ਗਿਰਸਃ ਕਲ੍ਪਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੬੧.

ਸੈਂਧਵ ਨੇ ਮੁੰਜਕੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ, ਵੈਤਾਨ, ਤੀਜਾ ਸੰਹਿਤਾਨਿਧਿ, ਚੌਥਾ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਕਲਪ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ।

ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਥਰ੍ਵਣੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾਃ। षਟ੍ਸ਼ਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਯਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਮृषਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਅਥਰਵਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਹਨ; ਛੇ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।

ਆਤ੍ਰੇਯਃ ਸੁਮਤਿਰ੍ਧੀਮਾਨ੍ਕਾਸ਼੍ਯਪੋ ਹ੍ਯਕृਤਵ੍ਰਣਃ। ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਾਸ਼੍ਚ ਵਸਿष੍ਠੋ ਮਿਤ੍ਰਯੁਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸੋਮਦਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼ਰ੍ਮਾ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ ।। ੬੧.

ਆਤਰੇਯ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮਤੀ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਅਕ੍ਰਤਵ੍ਰਣ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਗਨਿਵਰਚਾ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਮਿਤਰਯੁ, ਸਾਵਰਣੀ, ਸੋਮਦੱਤਾ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ —

ਏਤੇ ਸ਼ਿष੍ਯਾ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਦृਢਵ੍ਰਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਕृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸਂਹਿਤਾਃ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ ।। ੬੧.

ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ ਸਂਹਿਤਾਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ। ਸਾਮਿਕਾ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੀਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚੈषਾ ਪੂਰ੍ਵਸਂਹਿਤਾ ।। ੬੧.

ਕਾਸ਼ਯਪ, ਸਾਵਰਣੀ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ, ਤੇ ਸਾਮਿਕਾ — ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਹਿ ਚਤੁष੍ਪਾਦਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਕਾਃ। ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾ ਵੇਦਸ਼ਾਖਾ ਯਥਾ ਤਥਾ। ਚਤੁਃਸਾਹਸ੍ਰਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾਮृਤੇ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।

ਲੋਮਹਰ੍षਣਿਕਾ ਮੂਲਾਸ੍ਤਤਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਿਕਾਃ ਪਰਾਃ। ਸਾਵਰ੍ਣਿਕਾਸ੍ਤृਤੀਯਾਸ੍ਤਾ ਯਜੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਲੋਮਹਰਸ਼ਣਿਕਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਸ਼ਯਪਿਕਾ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸਾਵਰਣਿਕਾ, ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।

ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਨੋਦਨਾਰ੍ਥਵਿਭੂषਿਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ऋਚਾਮष੍ਟੌ षਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੬੧.

ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾ ਨੋਦਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਛੇ ਸੌ ਰਿਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।

ਏਤਾਃ ਪਞਚਦਸ਼ਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਾਨ੍ਯਾ ਦਸ਼ਭਿਸ੍ਤਥਾ। ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਃ ਸਮਪ੍ਰੈਖਾਃ (षਾਃ) ਸਸਾਵਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹੋਰ ਹਨ, ਤੇ ਦਸ ਹੋਰ ਵੀ; ਵਾਲਖਿਲਿਆ, ਸਮਪ੍ਰੈਖਾ, ਤੇ ਸਾਵਰਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅष੍ਟੌ ਸਾਮਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਾਮਾਨਿ ਚ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼। ਆਰਣ੍ਯਕਂ ਸਹੋਮਞ੍ਚ ਏਤਾਦ੍ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਸਾਮਗਾਃ ।। ੬੧.

ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਮਨ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਮਨ ਹਨ; ਆਰਣਯਕ ਤੇ ਹੋਮਾਂਚ — ਇਹ ਸਾਮਗਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਛਨ੍ਦ ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਜੁषਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਞ੍ਚ ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਸੋ ਵ੍ਯਕਲ੍ਪਯਤ੍ ।। ੬੧.

ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਧਵਰਯਵ (ਯਜੁਰ ਵੇਦ) ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਕਨ੍ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਮਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣਂ ਤਥਾ। ਅਤਃ ਪਰਂ ਕਥਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍ ।। ੬੧.

ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਂ ਸਮਨ੍ਤ੍ਰਞ੍ਚ ऋਗ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯਜੁਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਤਥਾ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵੀਯਾਣਾਂ ਖਿਲਾਨ੍ਯੁਪਖਿਲਾਨਿ ਚ। ਤਥੈਵ ਤੈਤ੍ਤਿਰੀਯਾਣਾਂ ਪਰਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੬੧.

ਪਿੰਡ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਿਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਲਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵੀਯਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾ ਅਤੇ ਉਪਖਿਲਾ, ਅਤੇ ਤੈਤਿਰੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਸ਼ਤਨ੍ਯੂਨੇ ਵੇਦੇ ਵਾਜਸਨੇਯਕੇ। ऋਗ੍ਗਣਃ ਪਰਿ ਸਂਖ੍ਯਾਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਨ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ ।। ੬੧.

ਵਾਜਸਨੇਈ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੌ ਘੱਟ ਹਨ; ਰਿਗ ਦਾ ਗਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦਾ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੈ।

ਅष੍ਟੌ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚਾष੍ਟੌ ਅਸ਼ੀਤਿਰਨ੍ਯਾਨ੍ਯਧਿਕਸ਼੍ਚ ਪਾਦਃ। ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਜੁषਾਮृਚਾਞ੍ਚ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਂ ਸਾਖਿਲ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਮ੍ ।। ੬੧.

ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅਠ ਸੌ, ਅਤੇ ਅਠੀਹ ਹੋਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਰਿਗ ਦੇ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰੀਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਤਥਾ ਚਰਣਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਂਹਿਤਾਂ ਸ਼੍ਰृਣੁ। षਟ੍ਸਾਹਸ੍ਰਮृਚਾਮੁਕ੍ਤਮृਚਃ षਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪੁਨਃ । ਏਤਾਵਦਧਿਕਂ ਤੇषਾਂ ਯਜੁਃ ਕਾਮਂ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਤਿ ।। ੬੧.

ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਗ ਦੇ ਚੰਦਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਬੀਹ ਹੋਰ; ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਯਜੁਰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏਕਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਚਾਨ੍ਯਾ ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰਾਃ । ऋਚਾਨ੍ਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਅਸ਼ੀਤਿਤ੍ਰਿਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੬੧.

ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਫਿਰ ਦਸ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ; ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਗ ਦੇ ਚੰਦਾਂ, ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅੱਸੀ ਵੀ।

ਸਹਸ੍ਰਮੇਕਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮृਚਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਏਤਾਵਦ੍ਭृਗੁਵਿਸ੍ਤਾਰਮਨ੍ਯਚ੍ਚਾਥਰ੍ਵਿਕਂ ਬਹੁ ।। ੬੧.

ਰਿਗ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਤਨਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ।