ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਧੀਮਾਨ੍ਪੌष੍ਯਞ੍ਜੀ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ। ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭਃ ਕੌਸ਼ਿਕ੍ਯੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋऽਭੂਨ੍ਨਰਾਧਿਪਃ ।। ੬੧.

ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪੌਸ਼ਯੰਜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹਿਰਣਯਨਾਭਾ ਕੌਸ਼ਿਕਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਸੀ।

ਅਧ੍ਯਾਪਯਤ੍ਤੁ ਪੌष੍ਯਞ੍ਜੀ ਸਹਸ੍ਰਾਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤੁ ਸਂਹਿਤਾਃ। ਤੇਨਾਨ੍ਯੋਦੀਚ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਃ ਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਪੌष੍ਯਞ੍ਜਿਨਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ।। ੬੧.

ਪੌਸ਼ਯੰਜੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਤਰੀ ਸਾਮਗਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਕੌਸ਼ਿਕ੍ਯਃ ਸਂਹਿਤਾਨਾਞ੍ਚ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍। ਸ਼ਿष੍ਯਾ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭਸ੍ਯ ਸ੍ਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਸਾਮਗਾਃ ।। ੬੧.

ਤਾਕਤਵਾਨ ਕੌਸ਼ਿਕਿਆ ਨੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਨਾਭਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੂਰਬੀ ਸਾਮਗਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ੀ ਕੁਥੁਮਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਸ਼ੀਤੀ ਲਾਙ੍ਗਲਿਸ੍ਤਥਾ। ਪੌष੍ਯਞ੍ਜਿਸ਼ਿष੍ਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਭੇਦਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੬੧.

ਲੋਕਾਖਸ਼ੀ, ਕੁਥੁਮੀ, ਕੁਸ਼ੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਂਗਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਪੌਸ਼ਯੰਜੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਰਾਣਾਯਨੀਯਃ ਸ ਹਿ ਤਣ੍ਡਿਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯੋ ਮੂਲਚਾਰੀ ਸੁਵਿਦ੍ਵਾਨ੍। ਸਕਤਿਪੁਤ੍ਰਃ ਸਹਸਾਤ੍ਯਪੁਤ੍ਰ ਏਤਾਨ੍ ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਤ੍ਤ ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ਿਣਸ੍ਤੁ ।। ੬੧.

ਰਾਣਾਯਣੀਯਾ, ਜੋ ਤੰਡੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੂਲਚਾਰੀ; ਸਕਤਿਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਹਸਾਤਿਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਲੋਕਾਖਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੋ।

ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਕੁਥੁਮੇਃ ਪੁਤ੍ਰਾ ਔਰਸੋ ਰਸਪਾਸਰਃ। ਭਾਗਵਿਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਕੌਥੁਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੬੧.

ਕੁਥੁਮੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ: ਰਸਪਾਸਰਾ, ਭਾਗਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੌਥੁਮਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੌਰਿਦ੍ਯੁਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਿਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਚਰਿਤਵ੍ਰਤੌ। ਰਾਣਾਯਨੀਯਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਸਾਮਵੇਦਵਿਸ਼ਾਰਦੌ ।। ੬੧.

ਸ਼ੌਰਿਦਯੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਪੁੱਤਰ, ਦੋਵੇਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਰਾਣਾਯਣੀਯਾ, ਜੋ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ—ਇਹ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਂਹਿਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼੍ਰृਙ੍ਗਿਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਤਪਾਃ। ਚੈਲਃ ਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗਸ਼੍ਚ ਸੁਰਾਲਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੬੧.

ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਸੀ, ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ: ਚੈਲਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸੁਰਾਲਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।

ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਂਹਿਤਾਃ षਟ੍ਤੁ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕੌਥੁਮਃ। ਆਸੁਰਾਯਣਵੈਸ਼ਾਖ੍ਯੌ ਵੇਦਵृਦ੍ਧਪਰਾਯਣੌ ।। ੬੧.

ਕੌਥੁਮਾ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਨੇ ਛੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ: ਆਸੁਰਾਯਣ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵੇਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਪਤਞ੍ਜਲਿਃ। ਕੌਥੁਮਸ੍ਯ ਤੁ ਭੇਦਾਸ੍ਤੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਸ੍ਯ षਟ੍ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਲਾਙ੍ਗਲਿਃ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰਸ਼੍ਚ षਟ੍ षਟ੍ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਂਹਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਪ੍ਰਾਚੀਨਯੋਗਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪਤੰਜਲੀ—ਇਹ ਕੌਥੁਮਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ; ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਦੀਆਂ ਛੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਾਂਗਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀਹੋਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਛੇ ਛੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ।

ਭਾਲੁਕਿਃ ਕਾਮਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਜੈਮਿਨਿਰ੍ਲੋਮਗਾਯਿਨਃ। ਕਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਕੋਲਹਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਤੇ ਲਾਙ੍ਗਲਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਏਤੇ ਲਾਙ੍ਗਲਿਨਃ ਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਸਂਹਿਤਾ ਯੈਃ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਭਾਲੁਕੀ, ਕਾਮਹਾਨੀ, ਜੈਮਿਨੀ, ਲੋਮਗਾਯਿਨ, ਕੰਡਾ ਅਤੇ ਕੋਲਹਾ—ਇਹ ਛੇ ਲਾਂਗਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਂਗਲੀ ਦੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਤਤੋ ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭਸ੍ਯ ਕृਤਸ਼ਿष੍ਯੋ ਨृਪਾਤ੍ਮਜਃ । ਸੋऽਕਰੋਚ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਹਿਤਾ ਦ੍ਵਿਪਦਾਂ ਵਰਃ । ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਚੈਵ ਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਯੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੬੧.

ਫਿਰ ਹਿਰਣਯਨਾਭਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਚੌਵੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

ਰਾਡਸ਼੍ਚ ਮਹਵੀਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਾਹਨਸ੍ਤਥਾ। ਤਾਲਕਃ ਪਾਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚੈष ਕਾਲਿਕੋ ਰਾਜਿਕਸ੍ਤਥਾ। ਗੌਤਮਸ਼੍ਚਾਜਬਸ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸੋਮਰਾਜਾਪਤਤ੍ਤਤਃ ।। ੬੧.

ਰਾਢਾ, ਮਹਾਵੀਰਿਆ, ਪੰਜਮਾ, ਵਾਹਨ, ਤਾਲਕਾ, ਪਾਂਡਕਾ, ਕਾਲਿਕਾ, ਰਾਜਿਕਾ, ਗੌਤਮਾ, ਅਜਬਸਤ ਅਤੇ ਸੋਮਰਾਜਾ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ।

ਪृष੍ਠਗ੍ਨਃ ਪਰਿਕृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਉਲੂਖਲਕ ਏਵ ਚ। ਯਵੀਯਸਸ਼੍ਚ ਵੈਸ਼ਾਲੋ ਅਂਗੁਲੀਯਸ਼੍ਚ ਕੌਸ਼ਿਕਃ ।। ੬੧.

ਪ੍ਰਿਸ਼ਠਗਨ, ਪਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਉਲੂਖਲਕ, ਯਵੀਯਸ, ਵੈਸ਼ਾਲ, ਅੰਗੁਲੀਯ, ਤੇ ਕਉਸ਼ਿਕ —

ਸਾਲਿਮਞ੍ਜਰਿਸਤ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਾਪੀਯਃ ਕਾਨਿਕਸ਼੍ਚ ਯਃ। ਪਰਾਸ਼ਰਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਇਤਿ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਾਮਗਾਃ ।। ੬੧.

ਸਾਲਿਮੰਜਰੀਸਤਯ, ਕਾਪੀਆ, ਕਾਨਿਕ, ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪਰਾਸ਼ਰ — ਇਹ ਸਾਮਗਾ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਸਾਮਗਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੌ ਦ੍ਵੌ ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤੌ। ਪੌष੍ਯਞ੍ਜਿਸ਼੍ਚ ਕृਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਕੌ ।। ੬੧.

ਸਾਰੇ ਸਾਮਗਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪੌਸ਼ਯੰਜੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਥਰ੍ਵਾਣਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਸੁਮਨ੍ਤੁਰਦਦਦ੍ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਕਬਨ੍ਧਾਯ ਪੁਨਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਰਂ ਸ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੬੧.

ਸੁਮੰਤੁ ਨੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਗਿਆਨ ਸਹਿਤ, ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ।

ਕਬਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਦਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਪਥ੍ਯਾਯੈਕਂ ਪੁਨਰ੍ਦਦੌ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵੇਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਯ ਸ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਾਕਰੋਤ੍ ਪੁਨਃ ।। ੬੧.

ਕਬੰਧ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ; ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਥਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ।

ਮੋਦੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਬਲਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਸ਼ੌਕਾਯਨਿਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤਪਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ।? ਵੇਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਦृਢਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੬੧.

ਮੋਦੋ, ਬ੍ਰਹਮਬਲ, ਪਿਪਲਾਦ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੌਕਾਯਨੀ, ਤੇ ਚੌਥਾ ਤਪਨ — ਇਹ ਚਾਰ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੇਦਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਥ੍ਯਾਨਾਂ ਭੇਦਮੁਤ੍ਤਮਮ੍। ਜਾਜਲਿਃ ਕੁਮੁਦਾਦਿਸ਼੍ਚ ਤृਤੀਯਃ ਸ਼ੌਨਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੬੧.

ਮੁੜ ਪਥਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਜਾਜਲੀ, ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸ਼ੌਨਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੌਨਕਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕृਤ੍ਵਾ ਦਦਾਵੇਕਨ੍ਤੁ ਬਭ੍ਰਵੇ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂ ਸਂਹਿਤਾਂ ਧੀਮਾਨ੍ਸੈਨ੍ਧਵਾਯਨਸਂਜ੍ਞਿਤੇ ।। ੬੧.

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਭਰਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਦੂਜਾ ਸੰਹਿਤਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ, ਸੈਂਧਵਾਯਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।

ਸੈਨ੍ਧਵੋ ਮੁਞ੍ਜਕੇਸ਼ਾਯ ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪੁਨਃ। ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪੋ ਵੈਤਾਨਸ੍ਤृਤੀਯਃ ਸਂਹਿਤਾਨਿਧਿਃ। ਚਤੁਰ੍ਥੋऽਙ੍ਗਿਰਸਃ ਕਲ੍ਪਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੬੧.

ਸੈਂਧਵ ਨੇ ਮੁੰਜਕੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਨਕਸ਼ਤਰਕਲਪ, ਵੈਤਾਨ, ਤੀਜਾ ਸੰਹਿਤਾਨਿਧਿ, ਚੌਥਾ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਕਲਪ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤਿਕਲਪ।

ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਤ੍ਵਥਰ੍ਵਣੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾਃ। षਟ੍ਸ਼ਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਯਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਮृषਿਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਅਥਰਵਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਹਨ; ਛੇ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।

ਆਤ੍ਰੇਯਃ ਸੁਮਤਿਰ੍ਧੀਮਾਨ੍ਕਾਸ਼੍ਯਪੋ ਹ੍ਯਕृਤਵ੍ਰਣਃ। ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਗ੍ਨਿਵਰ੍ਚਾਸ਼੍ਚ ਵਸਿष੍ਠੋ ਮਿਤ੍ਰਯੁਸ਼੍ਚ ਯਃ । ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸੋਮਦਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਸੁਸ਼ਰ੍ਮਾ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ ।। ੬੧.

ਆਤਰੇਯ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮਤੀ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਅਕ੍ਰਤਵ੍ਰਣ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਗਨਿਵਰਚਾ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਮਿਤਰਯੁ, ਸਾਵਰਣੀ, ਸੋਮਦੱਤਾ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ —

ਏਤੇ ਸ਼ਿष੍ਯਾ ਮਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਦृਢਵ੍ਰਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਕृਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸਂਹਿਤਾਃ ਪੁਨਰੇਵ ਹਿ ।। ੬੧.

ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਨੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ ਸਂਹਿਤਾਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸਾਵਰ੍ਣਿਃ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਃ। ਸਾਮਿਕਾ ਚ ਚਤੁਰ੍ਥੀਸ੍ਯਾਤ੍ਸਾ ਚੈषਾ ਪੂਰ੍ਵਸਂਹਿਤਾ ।। ੬੧.

ਕਾਸ਼ਯਪ, ਸਾਵਰਣੀ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ, ਤੇ ਸਾਮਿਕਾ — ਇਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਹਿਤਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤਾ ਹਿ ਚਤੁष੍ਪਾਦਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਥਵਾਚਿਕਾਃ। ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਪृਥਗ੍ਭੂਤਾ ਵੇਦਸ਼ਾਖਾ ਯਥਾ ਤਥਾ। ਚਤੁਃਸਾਹਸ੍ਰਿਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾਮृਤੇ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ; ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।

ਲੋਮਹਰ੍षਣਿਕਾ ਮੂਲਾਸ੍ਤਤਃ ਕਾਸ਼੍ਯਪਿਕਾਃ ਪਰਾਃ। ਸਾਵਰ੍ਣਿਕਾਸ੍ਤृਤੀਯਾਸ੍ਤਾ ਯਜੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਣ੍ਡਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਲੋਮਹਰਸ਼ਣਿਕਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਾਸ਼ਯਪਿਕਾ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਸਾਵਰਣਿਕਾ, ਜੋ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।

ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਨੋਦਨਾਰ੍ਥਵਿਭੂषਿਤਾਃ । ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ऋਚਾਮष੍ਟੌ षਟ੍ਸ਼ਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੬੧.

ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨਿਕਾ ਨੋਦਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਛੇ ਸੌ ਰਿਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।