ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਾਕਲ੍ਯੇ ਚਾਪਿ ਨਿਰ੍ਵਾਦੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਸ੍ਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਮੇਕਂ ਮਮਾਪਿ ਤ੍ਵਂ ਵਦ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਕਾਮਿਕਮ੍। ਸ਼ਾਪਃ ਪਣੋऽਸ੍ਯ ਵਾਦਸ੍ਯ ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਮृਤ੍ਯੁਮਾਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।। ੬੦.

ਜਦ ਸ਼ਾਕਲਿਆ ਵਾਦ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ, ਸ਼ਾਕਲਿਆ, ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ, ਦੱਸ। ਇਸ ਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ਰਤ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਪ ਹੈ—ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਥ ਸਨ੍ਨੋਦਿਤਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੇਨ ਧੀਮਤਾ । ਸ਼ਾਕਲ੍ਯਸ੍ਤਮਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸਦ੍ਯੋ ਮृਤ੍ਯੁਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ।। ੬੦.

ਫਿਰ, ਜਦ ਬੁਧਿਮਾਨ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਸ਼ਾਕਲਿਆ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਗਿਆ।

ਏਵਂ ਮृਤਃ ਸ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਪੀਡਿਤਃ। ਏਵਂ ਵਾਦਸ਼੍ਚ ਸੁਮਹਾਨਾਸੀਤ੍ਤੇषਾਂ ਧਨਾਰ੍ਥਿਭਿਃ। ऋषੀਣਾਂ ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੬੦.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਕਲਿਆ ਸਵਾਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਾਦ ਹੋਇਆ।

ਸਰ੍ਵੈਃ ਪृष੍ਟਾਂਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਾਨ੍ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਵੈ ਮੁਨੇ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਸਾਰਂ ਮਹਾਗਤਿਃ ।। ੬੦.

ਸਭ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ।

ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਧਨਂ ਗृਹ੍ਯ ਯਸ਼ੋ ਵਿਖ੍ਯਾਪ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਨਃ। ਜਗਾਮ ਵੈ ਗृਹਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸ਼ਿष੍ਯੈਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਵਸ਼ੀ ।। ੬੦.

ਯਾਜ਼ਨਵਲਕਿਆ ਨੇ ਧਨ ਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਫੈਲਾਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ।

ਦੇਵਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਃ। ਚਕਾਰ ਸਂਹਿਤਾਃ ਪਞ੍ਚਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਪਦਵਿਤ੍ਤਮਃ ।। ੬੦.

ਦੇਵਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ਾਕਲਿਆ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨੇ ਪੰਜ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਬਹੁਤ ਬੁਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ।

ਤਚ੍ਛਿष੍ਯਾ ਅਭਵਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਮੁਦ੍ਘਲੋ ਗੋਲਕਸ੍ਤਥਾ। ਖਾਲੀਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਵਃ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰੇਯਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ।। ੬੦.

ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਚੇਲੇ ਸਨ: ਮੁਦਘਲਾ, ਗੋਲਕਾ, ਖਾਲੀਆ, ਮਤਸਵਾ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰੇਯ।

ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਂਹਿਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ਾਕਪੂਰ੍ਣਰਥੀਤਰਃ। ਨਿਰੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਪੁਨਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਃ ।। ੬੦.

ਸ਼ਾਕਪੂਰਨਰਥਿਤਰਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਤੇ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਨਿਰੁਕਤ ਵੀ ਬਣਾਈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕੇਤਵੋ ਦਾਲਕਿਸ੍ਤਥਾ। ਧਰ੍ਮਸ਼ਰ੍ਮਾ ਦੇਵਸ਼ਰ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵੇ ਵ੍ਰਤਧਰਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੬੦.

ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਚੇਲੇ ਸਨ: ਕੇਤਵਾ, ਦਾਲਕੀ, ਧਰਮਸ਼ਰਮਾ, ਤੇ ਦੇਵਸ਼ਰਮਾ—ਸਭ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।

ਸ਼ਾਕਲ੍ਯੇ ਤੁ ਮृਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਘ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਬਭੂਵਿਰੇ। ਤਦਾ ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਪਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਗਤਾਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਨ੍ਤਿਕਮ੍ ।। ੬੦.

ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਕਲਿਆ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆਰੇ ਬਣ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

ਤਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਚੇਤਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰੇषਿਤਃ ਪਵਨਃਪੁਰੇ। ਤਤ੍ਰ ਗਚ੍ਛਤ ਯੂਯਂ ਵਃਸਦ੍ਯਃ ਪਾਪਂ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੬੦.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। 'ਤੁਸੀਂ ਉਥੇ ਜਾਓ, ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।'

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਰ੍ਕਂ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯਾ ਤਥਾ ਵੈ ਵਾਲੁਕੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਏਕਾਦਸ਼ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਾਨ੍ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਕੁਣ੍ਡੇ ਚਤੁष੍ਟਯੇ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਂ ਤਰਿष੍ਯਥ ।। ੬੦.

ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਲੁਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਕੁੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।

ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਪੁਰਂ ਸਮੁਪਾਗਤਾਃ। ਸ੍ਨਾਨਂ ਕृਤਂ ਵਿਧਾਨੇਨ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕृਤਮ੍ ।। ੬੦.

ਸਾਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਉਤ੍ਤਰੇਸ਼੍ਵਰਂ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਵਾਡਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਤਃ। ਸਰ੍ਵੇ ਪਾਪਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਗਤਾਸ੍ਤੇ ਸੂਰ੍ਯਮਣ੍ਡਲਮ੍ ।। ੬੦.

ਉੱਤਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਡਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ।

ਤਦਾ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਤਤ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਜਾਤਂ ਪਾਤਕਨਾਸ਼ਨਮ੍। ਵਾਯੋਃ ਪੁਰਂ ਪਵਿਤ੍ਰਞ੍ਚ ਵਾਯੁਨਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਪੁਰਾ ।। ੬੦.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਵਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ, ਪਵਨ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਅਞ੍ਜਨਾਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭੂਤਹਨੁਮਾਨ੍ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਃ। ਯਦਾ ਜਾਤੋ ਮਹਾਦੇਵੋਹਨੁਮਾਨ੍ਸਤ੍ਯਵਿਕ੍ਰਮਃ। ਤਦੇਵਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਵਾਯੁਨਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯੋਨਿਨਾ ।। ੬੦.

ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਂਦੇਵ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੱਚੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ, ਤਾਂ ਪਵਨ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਬਣਾਇਆ।

ਊਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਜਾਤਾਸ੍ਤੁ ਯੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਨਿਵੇਦਿਤਾਃ। ਵृਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਯਜ੍ਞਾਰ੍ਥਂ ਕਰਸ੍ਤੇषੁ ਕृਤੋ ਮਹਾਨ੍ ।। ੬੦.

ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਨਮੇ, ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਯਜਨ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਜਾਤਂ ਵਿਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਾਸਨਂ ਮਹਤ੍ । ਗੋਘ੍ਨੋ ਵਾਪਿ ਕृਤਘ੍ਨੋ ਵਾ ਸੁਰਾਪੀ ਗੁਰੂਤਲ੍ਪਗਃ। ਵਾਡਾਦਿਤ੍ਯਂ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਪਾਪੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੬੦.

ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਹੁਕਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਗਾਂ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵਾਡ-ਆਦਿਤਯ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਗਾਲਕਿਃ ਸਾਲਕਿਸ੍ਤਥਾ। ਧੀਮਾਨ੍ ਸ਼ਤਬਲਾਕਸ਼੍ਚ ਨੈਗਮਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਃ ।। ੬੧.

ਭਾਰਦਵਾਜ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ, ਗਾਲਕੀ, ਸਾਲਕੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸ਼ਤਬਲਾਕ, ਤੇ ਨੈਗਮ, ਜੋ ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।

ਬਾष੍ਕਲਿਸ਼੍ਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸਂਹਿਤਾਃ। ਰਥੀਤਰੋ ਨਿਰੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਪੁਨਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਚਤੁਰ੍ਥਕਮ੍ ।। ੬੧.

ਬਾਸਕਲੀ ਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਉਚਾਰੀਆਂ। ਰਥੀਤਰਾ ਨੇ ਨਿਰੁਕਤ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਸੰਹਿਤਾ ਵੀ ਰਚੀ।

ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਭਵਞ੍ਛਿष੍ਯਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾਃ। ਧੀਮਾਨ੍ਨਨ੍ਦਾਯਨੀਯਸ਼੍ਚ ਪਨ੍ਨਗਾਰਿਸ਼੍ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍। ਤृਤੀਯਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਵਸ੍ਤੇ ਚ ਤਪਸਾ ਸ਼ਂਸਿਤਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੬੧.

ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ: ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੰਦਾਯਨੀ, ਪੰਨਗਾਰੀ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਆਰਯਵਸਤ, ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਵੀਤਰਾਗਾ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਸਂਹਿਤਾਜ੍ਞਾਨਪਾਰਗਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਬਹ੍ਵृਚਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਂਹਿਤਾ ਯੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੬੧.

ਇਹ ਸਭ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ, ਮਹਾਂ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਸੰਹਿਤਾ-ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪੂਰੇ, ਇਹੀ ਬਹਵ੍ਰਿਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਵੈਸ਼ਮ੍ਪਾਯਨਗੋਤ੍ਰੋऽਸੌ ਯਜੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵ੍ਯਕਲ੍ਪਯਤ੍। षਡਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਕਾਃ ।। ੬੧.

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਛਿਆਸੀ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸ਼ਿष੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦਦੌ ਤਾਸ਼੍ਚ ਜਗृਹੁਸ੍ਤੇ ਵਿਧਾਨਤਃ। ਏਕਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕ੍ਯੋ ਮਹਾਤਪਾਃ। षਡਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਂਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਕਾਃ ।। ੬੧.

ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਯਾਜ਼ਨਵਲਕ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਤਪਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਛਿਆਸੀ ਸੰਕਲਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭੇਦੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਮੇ ਸ਼ੁਭੇ ।। ੬੧.

ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੰਡਾਂ, ਇਸ ਨੌਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਉਦੀਚ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ। ਸ਼੍ਯਾਮਾਯਨਿਰੁਦੀਚ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਃ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਹ ।। ੬੧.

ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਤੇ ਪੂਰਬ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਆਮਾਯਨੀ ਮੁੱਖ ਬਣਿਆ।

ਮਧ੍ਯ ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਨਾਮਾਰੁਣਿਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਸ੍ਤੁਤਃ। ਆਲਮ੍ਬਿਰਾਦਿਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੬੧.

ਮੱਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਰੁਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਪੂਰਬ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਲੰਬਿਰ ਤੇ ਹੋਰ, ਕੁੱਲ ਤੇਰਾਂ, ਮੁੱਖ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਚਰਕਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਂਹਿਤਾਵਾਦਿਨੋ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ऋषਯ ਸ੍ਤਦ੍ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੂਤਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਵੋऽਬ੍ਰੁਵਨ੍ ।। ੬੧.

ਇਹ ਚਰਕ ਜੋ ਸੰਹਿਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁਕੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਚਰਕਾਧ੍ਵਰ੍ਯਵਃ ਕੇਨ ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਕਿਞ੍ਚੀਰ੍ਣਂ ਕਸ੍ਯ ਹੇਤੋਸ਼੍ਚ ਵਾਚਕਤ੍ਵਞ੍ਚ ਭੇਜਿਰੇ। ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਹ ਤੇषਾਂ ਸ ਚਰਕਤ੍ਵਮਭੂਦ੍ਯਥਾ ।। ੬੧.

ਚਰਕ ਅਧਵਰਯੁ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸੋ। ਕਿਸ ਕਾਰਨ, ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਕਿਉਂ ਇਹ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 'ਚਰਕ' ਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ।