ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ऋषਨ੍ਤੇ ਤੇ ਮਹੌਜਸਃ। ਸਤ੍ਯਰ੍षਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਰਮਾਃ ਸਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਤ੍ਯਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ऋषੀਣਾਞ੍ਚ ਸੁਤਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ऋषਿਪੁਤ੍ਰਕਾਃ । ऋषਨ੍ਤਿ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਯਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਪਰਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਚਾਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਚ ਤੇषਾਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ऋषਿਜਾਤੀਸ੍ਤੁ ਨਾਮਭਿਃ ਪਞ੍ਚ ਵੈ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੫੯.

ਅਪਰਗਟ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ, ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ।

ਭृਗੁਰ੍ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਿਰਾਃ ਪੁਲਹਃਕ੍ਰਤੁਃ। ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਦਸ਼। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਉਦ੍ਭੂਤਾਃ ਸ੍ਵਯਮੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੫੯.

ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤਰੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਪੁਲਸਤ—ਇਹ ਦੱਸੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ऋषੇਰ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸੁਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ऋषਯਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ।

ਕਾਵ੍ਯੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੋਸ਼ਨਾਸ੍ਤਥਾ। ਉਤਥ੍ਯੋ ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਅਪੋਜ੍ਯਸ਼੍ਚੈਸ਼ਿਜਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੯.

ਕਾਵ੍ਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਉਸ਼ਨਾ, ਉਤਥਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਪੋਜਯ ਤੇ ਐਸ਼ਿਜ—

ਕਰ੍ਦ੍ਦਮੋ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਸ੍ਤਥਾ ਧਰਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਨਤੋ ऋषਿਤਾਙ੍ਗਤਾਃ ।। ੫੯.

ਕਰਦਮ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਤੇ ਧਰਾ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।

ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾਨृषਿਕਾਂਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਵਤ੍ਸਰੋ ਨਗ੍ਰਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.

ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ: ਵਤਸਰ, ਨਗ੍ਰਹੁ ਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਵੀ।

ਬृਹਦੁਤ੍ਥਃ ਸ਼ਰਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੌਸ਼ਿਜਸ੍ਤਥਾ। ऋषਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਤਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬृਹਦੁਕ੍ਥਃ ਸ਼ਰਦ੍ਵਤਃ ।। ੫੯.

ਬ੍ਰਿਹਦੁਤਥ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਅਗਸਤ, ਉਸ਼ਿਜ, ਦੀਰਘਤਮਸ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ ਤੇ ਸ਼ਰਦਵਤ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾਃ ਸੁਵਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸੁਵਾਗ੍ਵੇषਪਰਾਯਣਃ। ਦਧੀਚਃ ਸ਼ਙ੍ਖਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਤਥਾ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਿਕਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸਤ੍ਯਾਦृषਿਤਾਙ੍ਗਤਾਃ ।। ੫੯.

ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ, ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਚੰਗੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਦਧੀਚ, ਸ਼ੰਖਮਾਂਸ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼ਰਵਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰਾ ऋषਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਵੈ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਏਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਕृਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ।

ਭृਗੁਃ ਕਾਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚੇਤਾਸ੍ਤੁ ਦਧੀਚੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਵਾਨਪਿ । ਔਰ੍ਵੋऽਥ ਜਮਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦਿਵਃ ਸਾਰਸ੍ਵਤ ਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੯.

ਭਰਗੁ, ਕਾਵ੍ਯ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਦਧੀਚ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਔਰਵ, ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰਸ੍ਵਤ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਦ੍ਵਿषੇਣ ਹ੍ਯਰੂਪਸ਼੍ਚ ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਸੁਮੇਧਸਃ। ਵੈਨ੍ਯਃ ਪृਥੁਰ੍ਦਿਵੋਦਾਸਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਰੋ ਗृਤ੍ਸਮਾਨ੍ਨਭਃ। ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਦਿਨਃ ।। ੫੯.

ਅਦਵਿਸ਼ੇਣ, ਅਰੂਪ, ਵੀਤਹਵ੍ਯ, ਸੁਮੇਧਸ, ਵੈਨ੍ਯ, ਪ੍ਰਿਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਰ, ਗ੍ਰਿਤਸਮਾਨ ਅਤੇ ਨਭ—ਇਹ ਉੱਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਿਰਾ ਵੇਧਸਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਥ ਬਾष੍ਕਲਿਃ। ਤਥਾਮृਤਸ੍ਤਥਾ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਸ਼ੇਨੀ ਸਂਹृਤਿਰੇਵ ਚ ।। ੫੯.

ਅੰਗਿਰਾ, ਵੇਧਸ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਬਾਸਕਲੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਗਾਰਗ੍ਯ, ਸ਼ੇਨੀ ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਿਤਿ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸੋऽਥ ਮਾਨ੍ਧਾਤਾ ਅਮ੍ਬਰੀषਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਆਹਾਰ੍ਯੋਥਾਜਮੀਢਸ਼੍ਚ ऋषਭੋ ਵਲਿਰੇਵ ਚ ।। ੫੯.

ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਆਹਾਰ੍ਯ, ਅਜਮੀਢ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਵਲੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪृषਦਸ਼੍ਵੋ ਵਿਰੂਪਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵਾਥ ਮੁਦ੍ਗਲਃ। ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵਃ ਪੌਰੁਕੁਤ੍ਸਸ੍ਤ੍ਰਸਦ੍ਦਸ੍ਯੁਃ ਸਦਸ੍ਯੁਮਾਨ੍ ।। ੫੯.

ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਸ਼੍ਵ, ਵਿਰੂਪ, ਕਣ੍ਵ, ਮੁਦਗਲ, ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ, ਪੌਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਤ੍ਰਸਦ੍ਦਸ੍ਯੁ ਅਤੇ ਸਦਸ੍ਯੁਮਾਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਉਤਥ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਥਾ ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ ਅਪਿ । ਆਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਵਿਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਾਮਦੇਵਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.

ਉਤਥ੍ਯ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ, ਆਯਾਪ੍ਯ, ਸੁਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਔਗਜੋ ਬृਹਦੁਕ੍ਥਸ਼੍ਚ ऋषਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਤਪਾਸ੍ਤਥਾ। ਕਕ੍ਸ਼ੀਵਾਂਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਅਙ੍ਗਿਰਸੋ ਵਰਾਃ। ਏਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕृਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾਂਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਔਗਜ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ, ਦੀਰਘਤਪਾਸ, ਕਕ੍ਸ਼ੀਵਾਨ—ਇਹ ਤੈਂਤੀਸ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ।

ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੈਵ ਵਤ੍ਸਾਰੋ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਰੈਭ੍ਯ ਏਵ ਚ। ਅਸਿਤੋ ਦੇਵਲਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ ।। ੫੯.

ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਤ੍ਸਾਰ, ਵਿਭ੍ਰਮ, ਰੈਭ੍ਯ, ਅਸੀਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲ—ਇਹ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਤ੍ਰਿਰਰ੍ਚ੍ਚਿਸਨਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਯਾਮਾਵਾਂਸ਼੍ਚਾਥ ਨਿष੍ਠੁਰਃ। ਵਲ੍ਗੂਤਕੋ ਮੁਨਿਰ੍ਦ੍ਧੀਮਾਂਸ੍ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਵਾਤਿਥਿਸ਼੍ਚ ਯਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਚਾਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਾ ਮਹਰ੍षਯਃ ।। ੫੯.

ਅਤ੍ਰਿ, ਅਰਚਿਸਨ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਵਾਨ, ਨਿਸ਼੍ਠੁਰ, ਵਲਗੂਤਕ ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਤਿਥਿ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਤ੍ਰਿ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ ਜੋ ਮੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਚ ਪਰਾਸ਼ਰਃ। ਚਤੁਰ੍ਥ ਇਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਮਤਿਃ ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤੁ ਭਰਦ੍ਵਸੁਃ ।। ੫੯.

ਵਸੀਸ਼ਠ, ਸ਼ਕ੍ਤਿ, ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਚੌਥਾ ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਤਿ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਭਰਦ੍ਵਸੁ ਹਨ।

षष੍ਠਸ੍ਤੁ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣਾਃ ਕੁਣ੍ਡਿਨਃ ਸਪ੍ਤਮਸ੍ਤਥਾ। ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ਼੍ਚਾष੍ਟਮਸ਼੍ਚੈਵ ਨਵਮੋऽਥ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ। ਦਸ਼ਮਸ੍ਤੁ ਭਰਦ੍ਵਾਜੌ ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕਾਰਕਾਃ ।। ੫੯.

ਛੇਵਾਂ ਮੈਤ੍ਰਾਵਰੁਣ, ਸੱਤਵਾਂ ਕੁੰਡਿਨ, ਅੱਠਵਾਂ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ, ਨੌਵਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਦੋ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਏਤੇ ਚੈਵ ਹਿ ਕਰ੍ਤਾਰੋ ਵਿਧਰ੍ਮਧ੍ਵਂਸਕਾਰਿਣਃ। ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ਼੍ਚੈਤਦ੍ਵਿਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਖਿਨਾਮ੍ ।। ੫੯.

ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸਭ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।

ਹੇਤੁਰ੍ਹਿਤੇਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੋਰ੍ਯਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯੁਦਿਤਮ੍ਪਰੈਃ। ਅਥ ਵਾਰ੍ਥਪਰਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਹਿਨੋਤੇਰ੍ਗਤਿਕਰ੍ਮਣਃ ।। ੫੯.

ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਿਹੜਾ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 'ਹਿਨੁ' ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡਣਾ ਹੈ।

ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਵਧਾਰਣਮ੍ । ਨਿਨ੍ਦਾਂ ਤਾਮਾਹੁਰਾਚਾਰ੍ਯਾ ਯਦ੍ਦੋषਨ੍ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਤੇ ਵਚਃ ।। ੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਖਾਮੀ ਕਰਕੇ ਨਿੰਦਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨਿੰਦਾ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰषੂਰ੍ਵਾਚ੍ਛਂਸਤੇਰ੍ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸਾਂ ਗੁਣਵਤ੍ਤਯਾ। ਇਦਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮਿਦਂ ਨੇਦਮਿਤ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੫੯.

'ਪ੍ਰਸ਼ੂ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿਫ਼ਤ ਨੂੰ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ 'ਇਹੀ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ', ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਇਦਮੇਵ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਯਂ ਵਿਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਨ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍‌ਬੁਧੈਃ ਪਰਕृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੯.

'ਇਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ'—ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।

ਯੋ ਹ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਤਰੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪੁਰਾਕਲ੍ਪਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਪੁਰਾਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਚਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਰਾਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾ ।। ੫੯.

ਜੋ ਵੱਡੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਪ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣੀ ਹੈ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕਲ੍ਪੈਸ੍ਤੁ ਨਿਗਮੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਸ੍ਤਰੈਃ । ਅਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਕृਤਾਮਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਵਧਾਰਣਕਲ੍ਪਨਾਮ੍ ।। ੫੯.

ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।