ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਾਂਸਿਦ੍ਦਿਕਾਨ੍ਯਥੈਤਾਨਿ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ । ਮਹਤਃ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵੈਵਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਇਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ ਮਹੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ। ਮਹੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੇਤੇ ਚ ਯਤ੍ਪੁਰ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਮਥਾਪਿ ਵਾ। ਪੁਰੀਸ਼ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ੇਤੇ ਹ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਾਤ੍ਮਕਃ ਸ ਵੈ । ਸਂਸਿਦ੍ਧਯੇ ਪਰਿਗਤਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਚੇਤਨਮ੍ ।। ੫੯.

ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਮੱਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਜਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨਾਭਿਸਂਹਿਤਾ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਭੋਗ੍ਯੋऽਯਂ ਵਿषਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ।। ੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋषੀਤ੍ਯੇष ਗਤੌ ਧਾਤੁਃਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸਤ੍ਯੇ ਤਪਸ੍ਯਥ। ਏਤਤ੍ਸਨ੍ਨਿਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸ ऋषਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਰਿ' ਧਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਤਪ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲਂ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮृषਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਪਰਂ ਹਿ ऋषਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਮਰ੍षਿਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਪਰਗਟ ਆਪ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦृषਤੇਰ੍ਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਨਾਮਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰਾਦਿਤਃ । ਯਸ੍ਮਾਦੇष ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਾਤ੍ਮਰ੍षਿਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਵਯਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਮਾਨਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫੯.

ਚਲਣ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ, 'ਰਿ' ਧਾਤ ਤੋਂ, ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ-ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਮਾਨੈਰ੍ਮਹਾਨ੍ ਪਰਿਗਤਃ ਪੁਰਃ। ਯਸ੍ਮਾਦृषਨ੍ਤਿ ਯੇ ਧੀਰਾ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਗੁਣੈਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੫੯.

ਜੋ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸ਼ੁਭਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਾਨਸਾਨ੍ਤਰਸਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਤਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ऋषਿਤਾਙ੍ਗਾਤਾਃ ।। ੫੯.

ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ऋषਯਸ੍ਤੇ ਵੈ ਭੂਤਾਦੌ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ। ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾ ऋषੀਕਾਸ੍ਤੁ ਮੈਥੁਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੯.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਉਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ऋषਨ੍ਤੇ ਤੇ ਮਹੌਜਸਃ। ਸਤ੍ਯਰ੍षਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਰਮਾਃ ਸਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਤ੍ਯਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ऋषੀਣਾਞ੍ਚ ਸੁਤਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ऋषਿਪੁਤ੍ਰਕਾਃ । ऋषਨ੍ਤਿ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਯਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਪਰਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਚਾਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਚ ਤੇषਾਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ऋषਿਜਾਤੀਸ੍ਤੁ ਨਾਮਭਿਃ ਪਞ੍ਚ ਵੈ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੫੯.

ਅਪਰਗਟ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ, ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ।

ਭृਗੁਰ੍ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਿਰਾਃ ਪੁਲਹਃਕ੍ਰਤੁਃ। ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਦਸ਼। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਉਦ੍ਭੂਤਾਃ ਸ੍ਵਯਮੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੫੯.

ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤਰੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਪੁਲਸਤ—ਇਹ ਦੱਸੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ऋषੇਰ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸੁਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ऋषਯਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ।

ਕਾਵ੍ਯੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੋਸ਼ਨਾਸ੍ਤਥਾ। ਉਤਥ੍ਯੋ ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਅਪੋਜ੍ਯਸ਼੍ਚੈਸ਼ਿਜਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੯.

ਕਾਵ੍ਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਉਸ਼ਨਾ, ਉਤਥਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਪੋਜਯ ਤੇ ਐਸ਼ਿਜ—

ਕਰ੍ਦ੍ਦਮੋ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਸ੍ਤਥਾ ਧਰਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਨਤੋ ऋषਿਤਾਙ੍ਗਤਾਃ ।। ੫੯.

ਕਰਦਮ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਤੇ ਧਰਾ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।

ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾਨृषਿਕਾਂਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਵਤ੍ਸਰੋ ਨਗ੍ਰਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.

ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ: ਵਤਸਰ, ਨਗ੍ਰਹੁ ਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਵੀ।

ਬृਹਦੁਤ੍ਥਃ ਸ਼ਰਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੌਸ਼ਿਜਸ੍ਤਥਾ। ऋषਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਤਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬृਹਦੁਕ੍ਥਃ ਸ਼ਰਦ੍ਵਤਃ ।। ੫੯.

ਬ੍ਰਿਹਦੁਤਥ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਅਗਸਤ, ਉਸ਼ਿਜ, ਦੀਰਘਤਮਸ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ ਤੇ ਸ਼ਰਦਵਤ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾਃ ਸੁਵਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸੁਵਾਗ੍ਵੇषਪਰਾਯਣਃ। ਦਧੀਚਃ ਸ਼ਙ੍ਖਮਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਤਥਾ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਿਕਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਸਤ੍ਯਾਦृषਿਤਾਙ੍ਗਤਾਃ ।। ੫੯.

ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ, ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਚੰਗੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਦਧੀਚ, ਸ਼ੰਖਮਾਂਸ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼ਰਵਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰਾ ऋषਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਵੈ ਤਥਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਏਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ਕृਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ।

ਭृਗੁਃ ਕਾਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚੇਤਾਸ੍ਤੁ ਦਧੀਚੋ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਵਾਨਪਿ । ਔਰ੍ਵੋऽਥ ਜਮਦਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦਿਵਃ ਸਾਰਸ੍ਵਤ ਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੯.

ਭਰਗੁ, ਕਾਵ੍ਯ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਦਧੀਚ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਔਰਵ, ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰਸ੍ਵਤ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਅਦ੍ਵਿषੇਣ ਹ੍ਯਰੂਪਸ਼੍ਚ ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਸੁਮੇਧਸਃ। ਵੈਨ੍ਯਃ ਪृਥੁਰ੍ਦਿਵੋਦਾਸਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਰੋ ਗृਤ੍ਸਮਾਨ੍ਨਭਃ। ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਯੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਦਿਨਃ ।। ੫੯.

ਅਦਵਿਸ਼ੇਣ, ਅਰੂਪ, ਵੀਤਹਵ੍ਯ, ਸੁਮੇਧਸ, ਵੈਨ੍ਯ, ਪ੍ਰਿਥੁ, ਦਿਵੋਦਾਸ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਰ, ਗ੍ਰਿਤਸਮਾਨ ਅਤੇ ਨਭ—ਇਹ ਉੱਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਅਙ੍ਗਿਰਾ ਵੇਧਸਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੋऽਥ ਬਾष੍ਕਲਿਃ। ਤਥਾਮृਤਸ੍ਤਥਾ ਗਾਰ੍ਗ੍ਯਃ ਸ਼ੇਨੀ ਸਂਹृਤਿਰੇਵ ਚ ।। ੫੯.

ਅੰਗਿਰਾ, ਵੇਧਸ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਬਾਸਕਲੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਗਾਰਗ੍ਯ, ਸ਼ੇਨੀ ਅਤੇ ਸੰਹ੍ਰਿਤਿ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸੋऽਥ ਮਾਨ੍ਧਾਤਾ ਅਮ੍ਬਰੀषਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਆਹਾਰ੍ਯੋਥਾਜਮੀਢਸ਼੍ਚ ऋषਭੋ ਵਲਿਰੇਵ ਚ ।। ੫੯.

ਪੁਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਆਹਾਰ੍ਯ, ਅਜਮੀਢ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਵਲੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪृषਦਸ਼੍ਵੋ ਵਿਰੂਪਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵਾਥ ਮੁਦ੍ਗਲਃ। ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵਃ ਪੌਰੁਕੁਤ੍ਸਸ੍ਤ੍ਰਸਦ੍ਦਸ੍ਯੁਃ ਸਦਸ੍ਯੁਮਾਨ੍ ।। ੫੯.

ਪ੍ਰਿਸ਼ਦਸ਼੍ਵ, ਵਿਰੂਪ, ਕਣ੍ਵ, ਮੁਦਗਲ, ਯੁਵਨਾਸ਼੍ਵ, ਪੌਰੁਕੁਤ੍ਸ, ਤ੍ਰਸਦ੍ਦਸ੍ਯੁ ਅਤੇ ਸਦਸ੍ਯੁਮਾਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਉਤਥ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਥਾ ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ ਅਪਿ । ਆਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਵਿਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵਾਮਦੇਵਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.

ਉਤਥ੍ਯ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਵਾਜਸ਼੍ਰਵਾ, ਆਯਾਪ੍ਯ, ਸੁਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਔਗਜੋ ਬृਹਦੁਕ੍ਥਸ਼੍ਚ ऋषਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਤਪਾਸ੍ਤਥਾ। ਕਕ੍ਸ਼ੀਵਾਂਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ੍ਮृਤਾ ਅਙ੍ਗਿਰਸੋ ਵਰਾਃ। ਏਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕृਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾਂਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਔਗਜ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ, ਦੀਰਘਤਪਾਸ, ਕਕ੍ਸ਼ੀਵਾਨ—ਇਹ ਤੈਂਤੀਸ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ।

ਕਾਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੈਵ ਵਤ੍ਸਾਰੋ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਰੈਭ੍ਯ ਏਵ ਚ। ਅਸਿਤੋ ਦੇਵਲਸ਼੍ਚੈਵ षਡੇਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ ।। ੫੯.

ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਤ੍ਸਾਰ, ਵਿਭ੍ਰਮ, ਰੈਭ੍ਯ, ਅਸੀਤ ਅਤੇ ਦੇਵਲ—ਇਹ ਛੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।