ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਦਾ। ਅਤਿਚਾਰੇ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਮਤਿਦੇਸ਼ੇ ਤਯੋਰ੍ਯਥਾ ।। ੫੯.
ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਦ੍ਵੈ ਚੇਤਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਤੇਨ ਹ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤਚ੍ਚੇਤਨੇਨ ਹ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।। ੫੯.
ਜੋ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚ ਯਥਾ ਤੌ ਤੁ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕੇ ਉਭੇ। ਚੇਤਨਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤਿ ਗੁਣਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੫੯.
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੱਛੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਵਿषਯੇ ਵਿषਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹ੍ਯਰ੍ਥੇऽਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.
ਜਿਵੇਂ ਜੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਈ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਾਪਣੀਯੇਨ ਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸਂਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਦਾਦਯਃ ।। ੫੯.
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਹਤਸ਼੍ਵਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ। ਭੂਤਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਭੇਦੇਭ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੯.
ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥੋਲ੍ਮੁਕਸ੍ਰੁਟਨ੍ਨੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮੇਕਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਤਥਾ ਵਿਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕਾਲੇਨੈਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੫੯.
ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰੇ ਖਦ੍ਯੋਤਃ ਸਹਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਤਥਾ ਵਿਵृਤ੍ਤੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਖਦ੍ਯੋਤ ਇਵ ਚੇਲ੍ਵਣਃ ।। ੫੯.
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ।
ਸ ਮਹਾਨ੍ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਰੈਵਾਗ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਰਸ਼ਾਲਾਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੯.
ਉਹ ਮਹਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ।
ਮਹਾਂਸ੍ਤੁ ਤਮਸਃ ਪਾਰੇ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ੍ਤਮਸੋऽਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੫੯.
ਉਹ ਮਹਾਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੫੯.
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚਾਰੇ।
ਸਾਂਸਿਦ੍ਦਿਕਾਨ੍ਯਥੈਤਾਨਿ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ । ਮਹਤਃ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵੈਵਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.
ਇਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ ਮਹੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ। ਮਹੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੇਤੇ ਚ ਯਤ੍ਪੁਰ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਮਥਾਪਿ ਵਾ। ਪੁਰੀਸ਼ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ੇਤੇ ਹ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਾਤ੍ਮਕਃ ਸ ਵੈ । ਸਂਸਿਦ੍ਧਯੇ ਪਰਿਗਤਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਚੇਤਨਮ੍ ।। ੫੯.
ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਮੱਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਜਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨਾਭਿਸਂਹਿਤਾ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਭੋਗ੍ਯੋऽਯਂ ਵਿषਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ।। ੫੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ऋषੀਤ੍ਯੇष ਗਤੌ ਧਾਤੁਃਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸਤ੍ਯੇ ਤਪਸ੍ਯਥ। ਏਤਤ੍ਸਨ੍ਨਿਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸ ऋषਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਰਿ' ਧਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਤਪ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲਂ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮृषਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਪਰਂ ਹਿ ऋषਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਮਰ੍षਿਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.
ਜਦੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਪਰਗਟ ਆਪ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦृषਤੇਰ੍ਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਨਾਮਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰਾਦਿਤਃ । ਯਸ੍ਮਾਦੇष ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਾਤ੍ਮਰ੍षਿਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਵਯਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਮਾਨਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫੯.
ਚਲਣ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ, 'ਰਿ' ਧਾਤ ਤੋਂ, ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ-ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਮਾਨੈਰ੍ਮਹਾਨ੍ ਪਰਿਗਤਃ ਪੁਰਃ। ਯਸ੍ਮਾਦृषਨ੍ਤਿ ਯੇ ਧੀਰਾ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਗੁਣੈਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੫੯.
ਜੋ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸ਼ੁਭਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਾਨਸਾਨ੍ਤਰਸਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਤਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ऋषਿਤਾਙ੍ਗਾਤਾਃ ।। ੫੯.
ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ऋषਯਸ੍ਤੇ ਵੈ ਭੂਤਾਦੌ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ। ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾ ऋषੀਕਾਸ੍ਤੁ ਮੈਥੁਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭਵਾਃ ।। ੫੯.
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਉਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਸਤ੍ਯਞ੍ਚ ऋषਨ੍ਤੇ ਤੇ ਮਹੌਜਸਃ। ਸਤ੍ਯਰ੍षਯਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪਰਮਾਃ ਸਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤ ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਤ੍ਯਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ऋषੀਣਾਞ੍ਚ ਸੁਤਾਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ऋषਿਪੁਤ੍ਰਕਾਃ । ऋषਨ੍ਤਿ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਯਸ੍ਤੇऽਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਪਰਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ਿਪੁੱਤਰ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਚਾਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਚ ਤੇषਾਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਇਤ੍ਯੇਤਾ ऋषਿਜਾਤੀਸ੍ਤੁ ਨਾਮਭਿਃ ਪਞ੍ਚ ਵੈ ਸ਼੍ਰृਣੁ ।। ੫੯.
ਅਪਰਗਟ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ, ਭੂਤ ਆਤਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣ।
ਭृਗੁਰ੍ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਿਰਾਃ ਪੁਲਹਃਕ੍ਰਤੁਃ। ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤੇ ਦਸ਼। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਉਦ੍ਭੂਤਾਃ ਸ੍ਵਯਮੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੫੯.
ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤਰੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਪੁਲਸਤ—ਇਹ ਦੱਸੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ऋषੇਰ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸੁਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ऋषਯਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.
ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ।
ਕਾਵ੍ਯੋ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕਸ਼੍ਯਪਸ਼੍ਚੋਸ਼ਨਾਸ੍ਤਥਾ। ਉਤਥ੍ਯੋ ਵਾਮਦੇਵਸ਼੍ਚ ਅਪੋਜ੍ਯਸ਼੍ਚੈਸ਼ਿਜਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੯.
ਕਾਵ੍ਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਉਸ਼ਨਾ, ਉਤਥਯ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਪੋਜਯ ਤੇ ਐਸ਼ਿਜ—
ਕਰ੍ਦ੍ਦਮੋ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਸ੍ਤਥਾ ਧਰਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਤੇ ऋषਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞਾਨਤੋ ऋषਿਤਾਙ੍ਗਤਾਃ ।। ੫੯.
ਕਰਦਮ, ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਾਲਖਿਲਯ ਤੇ ਧਰਾ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।
ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾਨृषਿਕਾਂਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਵਤ੍ਸਰੋ ਨਗ੍ਰਹੂਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.
ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਿਕਾ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ: ਵਤਸਰ, ਨਗ੍ਰਹੁ ਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਵੀ।
ਬृਹਦੁਤ੍ਥਃ ਸ਼ਰਦ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਅਗਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚੌਸ਼ਿਜਸ੍ਤਥਾ। ऋषਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਤਮਾਸ਼੍ਚੈਵ ਬृਹਦੁਕ੍ਥਃ ਸ਼ਰਦ੍ਵਤਃ ।। ੫੯.
ਬ੍ਰਿਹਦੁਤਥ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਅਗਸਤ, ਉਸ਼ਿਜ, ਦੀਰਘਤਮਸ, ਬ੍ਰਿਹਦੁਕਥ ਤੇ ਸ਼ਰਦਵਤ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।