ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ऋषਿਭਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੯.

ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਧਿਰ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਯਃ । ਇਤਰੇਤਰਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ। ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਞ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਨ੍ਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹਰ ਵਰਣ ਲਈ ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੀਏ ਵੀ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਵਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ऋਚੋ ਯਜੂषਿਂ ਸਾਮਾਨਿ ਯਥਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮ੍। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਯਾਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯੈਕਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।। ੫੯.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਰ ਦੇਵਤੇ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰੀਏ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਧਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਗੁਣਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਚਤੁਰ੍ਥਮਾਭਿਜਨਿਕਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮੇਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਵਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਚੌਥੀ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤਾਂ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਥਾ ਦੇਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍। ਏਵਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ।। ੫੯.

ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਅੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਥਰ੍ਵਯਜੁषਾਂ ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵੇਦੇष੍ਵਿਹ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ऋषੀਣਾਨ੍ਤਪ੍ਯਤਾਮੁਗ੍ਰਨ੍ਤਪਃ ਪਰਮਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍ ।। ੫੯.

ਅਥਰਵ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤੇ ਉੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵੁਰ੍ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ। ਪਰਿਤੋषਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਦੁਃਖਾਤ੍ਸੁਖਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ।। ੫੯.

ਪਿਛਲੇ ਮਨੁਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਭਰੇ: ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ, ਡਰ ਤੋਂ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗ਼ਮ ਤੋਂ।

ऋषੀਣਾਂ ਤਪਃਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ। ऋषੀਣਾਂ ਯਦृषਿਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ ऋषਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਤਸ੍ਤ੍ਵृषੀਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹ੍ਯਾਰ੍षਸ੍ਯ ਚ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਦਾ। ਅਤਿਚਾਰੇ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਮਤਿਦੇਸ਼ੇ ਤਯੋਰ੍ਯਥਾ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਦ੍ਵੈ ਚੇਤਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਤੇਨ ਹ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤਚ੍ਚੇਤਨੇਨ ਹ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚ ਯਥਾ ਤੌ ਤੁ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕੇ ਉਭੇ। ਚੇਤਨਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤਿ ਗੁਣਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੱਛੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਵਿषਯੇ ਵਿषਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹ੍ਯਰ੍ਥੇऽਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਜੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਈ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਾਪਣੀਯੇਨ ਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸਂਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਦਾਦਯਃ ।। ੫੯.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਹਤਸ਼੍ਵਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ। ਭੂਤਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਭੇਦੇਭ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੯.

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥੋਲ੍ਮੁਕਸ੍ਰੁਟਨ੍ਨੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮੇਕਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਤਥਾ ਵਿਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕਾਲੇਨੈਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰੇ ਖਦ੍ਯੋਤਃ ਸਹਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਤਥਾ ਵਿਵृਤ੍ਤੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਖਦ੍ਯੋਤ ਇਵ ਚੇਲ੍ਵਣਃ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ।

ਸ ਮਹਾਨ੍ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਰੈਵਾਗ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਰਸ਼ਾਲਾਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੯.

ਉਹ ਮਹਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ।

ਮਹਾਂਸ੍ਤੁ ਤਮਸਃ ਪਾਰੇ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ੍ਤਮਸੋऽਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੫੯.

ਉਹ ਮਹਾਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ । ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚਾਰੇ।

ਸਾਂਸਿਦ੍ਦਿਕਾਨ੍ਯਥੈਤਾਨਿ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ । ਮਹਤਃ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵੈਵਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਇਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ ਮਹੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ। ਮਹੱਤ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੇਤੇ ਚ ਯਤ੍ਪੁਰ੍ਯਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਮਥਾਪਿ ਵਾ। ਪੁਰੀਸ਼ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ।

ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਸ਼ੇਤੇ ਹ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬੋਧਾਤ੍ਮਕਃ ਸ ਵੈ । ਸਂਸਿਦ੍ਧਯੇ ਪਰਿਗਤਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮਚੇਤਨਮ੍ ।। ੫੯.

ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਮੱਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਪਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਜਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨਾਭਿਸਂਹਿਤਾ। ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤੋ ਭੋਗ੍ਯੋऽਯਂ ਵਿषਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ।। ੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੀ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ऋषੀਤ੍ਯੇष ਗਤੌ ਧਾਤੁਃਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸਤ੍ਯੇ ਤਪਸ੍ਯਥ। ਏਤਤ੍ਸਨ੍ਨਿਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸ ऋषਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, 'ਰਿ' ਧਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਾਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਤੇ ਤਪ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲਂ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮृषਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਪਰਂ ਹਿ ऋषਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਮਰ੍षਿਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਪਰਗਟ ਆਪ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦृषਤੇਰ੍ਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਨਾਮਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਰਾਦਿਤਃ । ਯਸ੍ਮਾਦੇष ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਾਤ੍ਮਰ੍षਿਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ। ਈਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਵਯਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਮਾਨਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ ।। ੫੯.

ਚਲਣ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ, 'ਰਿ' ਧਾਤ ਤੋਂ, ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ-ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹਨ੍ਯਤੇ ਮਾਨੈਰ੍ਮਹਾਨ੍ ਪਰਿਗਤਃ ਪੁਰਃ। ਯਸ੍ਮਾਦृषਨ੍ਤਿ ਯੇ ਧੀਰਾ ਮਹਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਗੁਣੈਃ। ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪਰਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।। ੫੯.

ਜੋ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸ਼ੁਭਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਾਨਸਾਨ੍ਤਰਸਾਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਅਹਙ੍ਕਾਰਂ ਤਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ऋषਿਤਾਙ੍ਗਾਤਾਃ ।। ੫੯.

ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਤਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ।