ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਵਾਮਿਨਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਨਾਮੁਤ੍ਸृष੍ਟਾਨਾਞ੍ਚ ਮृਤ੍ਸੁ ਚ। ਪਰਸ੍ਵਾਨਾਮਨਾਦਾਨਮਲੋਭ ਇਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੇ-ਦੇਖ-ਭਾਲ ਹੋਵੇ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਚੁੱਕਣਾਂ — ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਲਾਲਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਮੈਥੁਨਸ੍ਯਾਸਮਾਚਾਰੋ ਹ੍ਯਚਿਨ੍ਤਨਮਕਲ੍ਪਨਮ੍। ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਦਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਨਾ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਗਿਆ — ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਸੰਯਮ ਹੀ ਦਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਹ ਯਸ੍ਯ ਵੈ। ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ਼ਮਸ੍ਯੈ ਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕੇ ਯੋ ਵਿषਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚਾष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਸ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜੋ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ, ਰੋਕ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ੍ਯਾਯੇਨੋਪਾਗਤਞ੍ਚ ਯਤ੍। ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਤੇ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਇਹੀ ਦਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਾਨਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਕਨਿष੍ਠਜ੍ਯੇष੍ਠਮਧਯਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਕਨਿष੍ਠਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ। ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸੁਵਿਭਾਗਸ੍ਤੁ ਬਨ੍ਧੁषੁ ।। ੫੯.

ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਘੱਟ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਮੁਕੰਮਲ ਭਲੇ ਲਈ, ਘੱਟ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਸਹੀ ਵੰਡ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ। ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਾਵਿਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਃ ਸਤ੍ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਤਃ ।। ੫੯.

ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਧਰਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ਹ੍ਯਨਿष੍ਟੇषੁ ਤਥੇष੍ਟਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍। ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦੇਭ੍ਯੋ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ ।। ੫੯.

ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਚੰਗੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ, ਪਛਤਾਵੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਹੈ।

ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨ੍ਯਾਸਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ। ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਾਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਹਾਣਂ ਤ੍ਯਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਸੰਨਿਆਸ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲੈਣਾ — ਇਹੀ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯੋऽਵਿਸ਼ੇषਾਚ੍ਚ ਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਚੇਤਨੇ। ਚੇਤਨਾਚੇਤਾਨ੍ਯਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰਗਟ, ਬੇਜਾਨ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ, ਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪਛਾਣਣਾ — ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ऋषਿਭਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੯.

ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਧਿਰ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਯਃ । ਇਤਰੇਤਰਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ। ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਞ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਨ੍ਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹਰ ਵਰਣ ਲਈ ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੀਏ ਵੀ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਵਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ऋਚੋ ਯਜੂषਿਂ ਸਾਮਾਨਿ ਯਥਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮ੍। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਯਾਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯੈਕਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।। ੫੯.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਰ ਦੇਵਤੇ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰੀਏ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਧਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਗੁਣਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਚਤੁਰ੍ਥਮਾਭਿਜਨਿਕਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮੇਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਵਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਚੌਥੀ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤਾਂ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਥਾ ਦੇਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍। ਏਵਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ।। ੫੯.

ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਅੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਥਰ੍ਵਯਜੁषਾਂ ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵੇਦੇष੍ਵਿਹ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ऋषੀਣਾਨ੍ਤਪ੍ਯਤਾਮੁਗ੍ਰਨ੍ਤਪਃ ਪਰਮਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍ ।। ੫੯.

ਅਥਰਵ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤੇ ਉੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵੁਰ੍ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ। ਪਰਿਤੋषਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਦੁਃਖਾਤ੍ਸੁਖਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ।। ੫੯.

ਪਿਛਲੇ ਮਨੁਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਭਰੇ: ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ, ਡਰ ਤੋਂ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗ਼ਮ ਤੋਂ।

ऋषੀਣਾਂ ਤਪਃਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ। ऋषੀਣਾਂ ਯਦृषਿਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ ऋषਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਤਸ੍ਤ੍ਵृषੀਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹ੍ਯਾਰ੍षਸ੍ਯ ਚ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨੇ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਪ੍ਰਲਯੇ ਤਦਾ। ਅਤਿਚਾਰੇ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਮਤਿਦੇਸ਼ੇ ਤਯੋਰ੍ਯਥਾ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਦ੍ਵੈ ਚੇਤਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਤੇਨ ਹ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤਚ੍ਚੇਤਨੇਨ ਹ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਕੰਮ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚ ਯਥਾ ਤੌ ਤੁ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕੇ ਉਭੇ। ਚੇਤਨਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤਿ ਗੁਣਾਤ੍ਮਨਾ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੱਛੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਕਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਵਿषਯੇ ਵਿषਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹ੍ਯਰ੍ਥੇऽਰ੍ਥਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਜੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਈ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਾਪਣੀਯੇਨ ਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਃ। ਸਂਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਦਾਦਯਃ ।। ੫੯.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਹਤਸ਼੍ਵਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ। ਭੂਤਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਭੇਦੇਭ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍। ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੯.

ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੰਮ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥੋਲ੍ਮੁਕਸ੍ਰੁਟਨ੍ਨੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮੇਕਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ। ਤਥਾ ਵਿਵृਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕਾਲੇਨੈਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰੇ ਖਦ੍ਯੋਤਃ ਸਹਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਤਥਾ ਵਿਵृਤ੍ਤੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਖਦ੍ਯੋਤ ਇਵ ਚੇਲ੍ਵਣਃ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ।

ਸ ਮਹਾਨ੍ ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਤੁ ਯਤ੍ਰੈਵਾਗ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ। ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਰਸ਼ਾਲਾਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੯.

ਉਹ ਮਹਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ।

ਮਹਾਂਸ੍ਤੁ ਤਮਸਃ ਪਾਰੇ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ੍ਤਮਸੋऽਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੫੯.

ਉਹ ਮਹਾਨ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।