ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉਭਯੋਃ ਸਨ੍ਦ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚਾਰਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਜੀਵਮੇਵ ਚ। ਗृਹਾਣਿ ਯਾਨਿ ਭਗ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨ੍ਯਲ੍ਪਜਨਾਨਿ ਚ ॥ ੮.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਉਹ ਘਰ ਹਨ ਜੋ ਟੁੱਟੇ, ਸੁੰਨੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤਾਨਿ ਚ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਨਾਚਾਰੋषਿਤਾਨਿ ਚ। ਅਸਂਸ੍ਪृष੍ਟੋਪ ਲਿਪ੍ਤਾਨਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰੈਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਾਨਿ ਚ ॥ ੮.

ਉਹ ਘਰ ਜੋ ਉਜੜੇ ਹੋਏ, ਗਲਤ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਸੇ ਹੋਏ, ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਪੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਰਾਜਮਾਰ੍ਗੋਪਰਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਕੁਣ੍ਠਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਰਾਣਿ ਚ। ਦ੍ਵਾਰਾਣ੍ਯष੍ਟਾਲਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਮਮਾਨ੍ਸਂਕ੍ਰਮਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ ੮.

ਰਾਜ ਮਾਰਗ, ਗਲੀ-ਮੋਹੱਲੇ, ਗੰਦੇ ਚੌਕ, ਦਰਵਾਜੇ, ਥਰ, ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਥੋ ਨਦ੍ਯੋऽਥ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਚੈਤ੍ਯਵृਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਮਹਾਪਥਾਨ੍ । ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਵਿਨਿਵਿष੍ਟਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੮.

ਰਾਹਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਸਤੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਪਿਸਾਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਧਾਰ੍ਮਿਕਾ ਜਨਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਆਜੀਵਾ ਵਿਹਿਤਾਃ ਸੁਰੈਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ਸਙ੍ਕਰਿਕਾਃ ਕਾਰੁਸ਼ਿਲ੍ਪਿਜਨਾਸ੍ਤਥਾ ॥ ੮.

ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਅਧਰਮੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ—ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਹੂੰਰ।

ਅਮृਤੋਪਮਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਚੌਰਵਿਸ਼੍ਵਾਸਘਾਤਿਨਾਮ੍। ਏਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਬਿਰਨ੍ਯਾਯੋਪਾਰ੍ਜ੍ਜਿਤੈਰ੍ਧਨੈਃ । ਆਰਭਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾਃ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਚੋਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਾਤੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਅਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਭੂਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮਾਂਸੌਦਨੈਰ੍ਦਧ੍ਨਾ ਤਿਲਚੂਰ੍ਣਸੁਰਾਸਵੈਃ। ਧੂਪੈਰ੍ਹਾਰਿਦ੍ਰਕृਸ਼ਰੈਸ੍ਤੈਲਭਦ੍ਰਗੁਡੌਦਨੈਃ ॥ ੮.

ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਚੌਲ, ਦਹੀਂ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ, ਸ਼ਰਾਬ, ਧੂਪ, ਹਲਦੀ ਵਾਲਾ ਚੌਲ, ਤੇਲ, ਗੁੜ ਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਚੌਲ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ।

ਕृष੍ਣਾਨਿ ਚੈਵ ਵਾਸਾਂਸਿ ਧੂਪਾਃ ਸੁਮਨਸਸ੍ਤਥਾ। ਏਵਂ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਬਲਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਮਨੁਜ੍ਞਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸੋऽਧਿਪਤਿਰ੍ਦਦੌ ॥ ੮.

ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ, ਧੂਪ ਤੇ ਫੁੱਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਂ ਗਿਰਿਸ਼ਂ ਸ਼ੂਲਪਾਣਿਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤ੍ਵਜਨਯਨ੍ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਨ੍ਸਿਂਹਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਮਿਨੀ ॥ ੮.

ਸਭ ਜੀਵ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਲਈ, ਗਿਰਿਸ਼ਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਬਾਘ ਤੇ ਸਿੰਘ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ।

ਦ੍ਵਿਪਿਨਸ਼੍ਚ ਸੁਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਲੇਯਾਸ਼੍ਚਾਮਿषਾਸ਼ਿਨਃ। ऋषਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਤਸ੍ਯਾ ਦੁਹਿਤਰਃ ਪਞ੍ਚ ਤਾਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਥੀ, ਤੇ ਸੱਪ ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੀ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਪੂਰੀ ਸਮਝੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

ਮੀਨਾ ਮਾਤਾ ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਾ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਅਨੁਵृਤ੍ਤਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤਾਸਾਂ ਵੈ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੮.

ਮੀਨਾ, ਮਾਤਾ, ਵ੍ਰਤਾ, ਪਰਿਵ੍ਰਤਾ, ਤੇ ਅਨੁਵ੍ਰਤਾ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਸਹਸ੍ਰਦਨ੍ਤਾ ਮਕਰਾਃ ਪਾਠੀਨਾਸ੍ਤਾਮਰੋਹਿਤਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਰ੍ਹਿ ਗਣੋ ਮੈਨੋ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੮.

ਹਜ਼ਾਰ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਮਕੜ, ਪਾਠੀਨ, ਤਾਮਰਾ, ਤੇ ਰੋਹਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਟੋਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾਨੁਜ੍ਯੇष੍ਠਕਾ ਅਪਿ। ਨਿष੍ਕਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਮਤਾ ਵ੍ਯਜਨਯਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੮.

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਕੜ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੀ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਕ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਵृਤ੍ਤਾ ਕੂਰ੍ਮਵਿਕਾਰਾਣਿ ਨੈਕਾਨਿ ਜਲਚਾਰਿਣਾਮ੍। ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਵਿਕਾਰਾਣਿ ਜਨਯਾਮਾਸ ਨੈਕਸ਼ਃ ॥ ੮.

ਕੁੰਬੀਆਂ, ਕਛੂਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਤੂਆਂ, ਤੇ ਸਾਂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

ਮਣ੍ਡੂਕਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਿ ਅਨੁਵृਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਐਣੇਯਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਿ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੮.

ਕੁੰਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਮੱਛੀਆਂ, ਤੇ ਘੋਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਵਿਕਾਰਾਣਿ ਵਰਾਟਕਕृਤਾਨਿ ਚ। ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਵਿਕਾਰਾਣਿ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ ॥ ੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਪਾਂ ਤੇ ਕੇਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਤੇ ਸਾਂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

ਕਾਲਕੂਟਵਿਕਾਰਾਣਿ ਜਲੌਕਵਿਹਿਤਾਨਿ ਚ । ਇਤ੍ਯੇष ਹਿ ऋषੇਰ੍ਵਂਸ਼ਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਾਖਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੮.

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਤੇ ਜੌਂਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਗਂ ਹੇਤੁਕਮਾਦ੍ਯਾਦੁਰ੍ਬਹੁਲਂ ਵਂਸ਼ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਵਿਕਾਰਾਣਿ ਯਥਾ ਯੇਭ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹ ॥ ੮.

ਪਸੂਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਜੋ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਪਿਕਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਕਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਮਲਜਾਃ ਉਸ਼ਨਾ ਨਾਮ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਨਾਨਾਪਿਪੀਲਿਕਗਣਾਃ ਕੀਟਕਾ ਬਦ੍ਧਪਾਦਕਾਃ ॥ ੮.

ਗੋਸਾਪਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਨਾ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਟੀਆਂ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਙ੍ਖੋਪਲਵਿਕਾਰਾਣਿ ਕੀਲਕਾਚਾਰਕਾਣਿ ਚ। ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਬਹੁਲਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਃ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾ ਗਣਾਃ ॥ ੮.

ਸਾਂਪਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਤੇ ਕਿਲ-ਕਿਲ ਕਰਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਤਥਾ ਘਰ੍ਮਾਦਿਤਪ੍ਤਾਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਭ੍ਯੋ ਵृष੍ਟਿਭ੍ਯ ਏਵ ਚ। ਨੈਕਾ ਮृਗਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ ॥ ੮.

ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਪਸੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮੀਨਕਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲਾ ਦਂਸ਼ਾਸ੍ਤਥਾ ਤਿਤ੍ਤਿਰਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ। ਨੀਲਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਲਕਾ ਬਹੁਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ॥ ੮.

ਮੱਛੀਆਂ, ਪਿੱਪਲਾ ਕੀੜੇ, ਮੱਛਰ, ਤੇ ਤਿਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਾਦਾਂ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਲਜਾਃ ਸ੍ਵੇਦਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਜਨ੍ਤਵਸ੍ਤ੍ਵਿਮੇ। ਕਾਸ਼ਾਤੋ ਯਞ੍ਜਕਾਃ ਕੀਟਨਲਦਾ ਬਹੁਪਾਦਕਾਃ ॥ ੮.

ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਸ, ਚੁੰਬਕ, ਗੰਨੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ, ਤੇ ਕਈ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਹਨ।

ਸਿਹਲਾ ਰੋਮਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਿਚ੍ਛਲਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਮਾਦਿਰ੍ਹਿ ਗਣੋ ਜਲਜਃ ਸ੍ਵੇਦਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੮.

ਸਿਹਲਾ, ਰੋਮਲਾ, ਤੇ ਪਿਛਲਾ ਵੀ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯੋ ਮਾषਮੁਦ੍ਗਾਨਾਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ੍ਤਥਾ। ਜਮ੍ਬੁਬਿਲ੍ਵਾਮ੍ਰਪੂਗੇਭ੍ਯਃ ਫਲੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ ॥ ੮.

ਘੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਮੂੰਗ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਮੁਨ, ਬੇਲ, ਆਮ ਤੇ ਹੋਰ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮੁਦ੍ਗੇਭ੍ਯਃ ਪਨਸੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਣ੍ਡੁਲੇਭ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਤਥਾ ਕੋਟਰਸ਼ੁष੍ਕੇਭ੍ਯੋ ਨਿਹਿਤੇਭ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੮.

ਮੂੰਗ, ਪਨਸ, ਚਾਵਲ, ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਖੋਹਾਂ ਜਾਂ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋऽਪਿ ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨ ਹਿ ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਿਰਂ ਸਦਾ। ਜਨ੍ਤਵਸ੍ਤੁਰਗਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿषਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੮.

ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਥੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਸੂਆਂ ਤੋਂ, ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਹੂਨ੍ਯਹਾਨਿ ਨਿਃਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ਗੋਮਯੇ। ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਕृਮਯੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਕਾष੍ਠੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਘੁਣਾਦਯਃ ॥ ੮.

ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪਏ ਰਹੇ ਗੋਬਰ ਵਿਚ ਕਈ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨੋ, ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਕੀੜੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਬੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕ੍ਰਮਾਦ੍‌ਦ੍ਰੁਮਾਣਾਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਵਿਧਾ ਨੀਲਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਃ। ਤਥਾ ਸ਼ੁष੍ਕਵਿਕਾਰੇਭ੍ਯਃ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ॥ ੮.

ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੀਲੇ ਮੱਖੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਲਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।