ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯੇ ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦੀਰਿਤਾਃ। ਤੈਃ ਸ਼ਿष੍ਟੈਸ਼੍ਚਰਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸਮ੍ਯਗੇਵ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੯.

ਮਨੂ ਆਦਿਕ ਜੋ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕੀਤਾ।

ਤ੍ਰਯੀ ਵਾਰ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਰਿਜ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਸ੍ਤਥਾ। ਸ਼ਿष੍ਟੈਰਾਚਰ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੁਨਾ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਪੂਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਸ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।। ੫੯.

ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਦੰਡ ਨੀਤੀ, ਯਜ, ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਿਆਂ ਨੇ ਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਮਲ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਵੀ, ਉਹ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦਾਨਂ ਸਤ੍ਯਨ੍ਤਪੋऽਲੋਭੋ ਵਿਦ੍ਯੇਜ੍ਯਾਪ੍ਰਜਨੀ ਦਯਾ। ਅष੍ਟੌ ਤਾਨਿ ਚਰਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਲਾਲਚ ਰਹਿਤਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਯਜ, ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਦਇਆ—ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।

ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਚਲਣ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਇਜ੍ਯਾ ਵੇਦਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯੇਹ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਰਿਵਾਜੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਵੇਦ ਤੇ ਯਜ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨੂੰ ਰਿਵਾਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਭੂਤਮਰ੍ਥਂ ਯਃ ਪृष੍ਟੋ ਵੈ ਨ ਨਿਗੂਹਤਿ। ਯਥਾ ਭੂਤਪ੍ਰਵਾਦਸ੍ਤੁ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਤ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦਾ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਜਪੋ ਮੌਨਂ ਨਿਰਾਹਾਰਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਤਪਸੋ ਮੂਲਂ ਸੁਘੋਰਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍ ।। ੫੯.

ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ, ਜਪ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ — ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਔਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹਵਿषਾਮृਕ੍ਸਾਮਯਜੁषਾਂ ਤਥਾ। ऋਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ, ਘਿਉ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦ — ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ — ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਜਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਤੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਇਹ ਯੱਗ ਵਿਚ 'ਯੋਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਵਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੋ ਹਿਤਾਯਾਹਿਤਾਯ ਚ। ਸਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਦृष੍ਟਿਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਦਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੯.

ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਦਇਆਵਾਨ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਦਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਕ੍ਰੁष੍ਟੋऽਭਿਹਤੋ ਵਾਪਿ ਨਾਕ੍ਰੋਸ਼ੇਦ੍ਯੋ ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ। ਵਾਙ੍‌ਮਨਃਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ੈषਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਾਲ ਕਰੇ ਜਾਂ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਲਟ ਕੇ ਗਾਲ ਕਰੇ, ਨਾ ਮਾਰੇ, ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ, ਨਾ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਮਾਫੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਮਿਨਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਨਾਮੁਤ੍ਸृष੍ਟਾਨਾਞ੍ਚ ਮृਤ੍ਸੁ ਚ। ਪਰਸ੍ਵਾਨਾਮਨਾਦਾਨਮਲੋਭ ਇਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੇ-ਦੇਖ-ਭਾਲ ਹੋਵੇ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਚੁੱਕਣਾਂ — ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਲਾਲਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਮੈਥੁਨਸ੍ਯਾਸਮਾਚਾਰੋ ਹ੍ਯਚਿਨ੍ਤਨਮਕਲ੍ਪਨਮ੍। ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਦਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਨਾ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਗਿਆ — ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਸੰਯਮ ਹੀ ਦਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਹ ਯਸ੍ਯ ਵੈ। ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ਼ਮਸ੍ਯੈ ਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕੇ ਯੋ ਵਿषਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚਾष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਸ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜੋ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ, ਰੋਕ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ੍ਯਾਯੇਨੋਪਾਗਤਞ੍ਚ ਯਤ੍। ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਤੇ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਇਹੀ ਦਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਾਨਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਕਨਿष੍ਠਜ੍ਯੇष੍ਠਮਧਯਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਕਨਿष੍ਠਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ। ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸੁਵਿਭਾਗਸ੍ਤੁ ਬਨ੍ਧੁषੁ ।। ੫੯.

ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਘੱਟ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਮੁਕੰਮਲ ਭਲੇ ਲਈ, ਘੱਟ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਸਹੀ ਵੰਡ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ। ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਾਵਿਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਃ ਸਤ੍ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਤਃ ।। ੫੯.

ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਧਰਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ਹ੍ਯਨਿष੍ਟੇषੁ ਤਥੇष੍ਟਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍। ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦੇਭ੍ਯੋ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ ।। ੫੯.

ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਚੰਗੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ, ਪਛਤਾਵੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਹੈ।

ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨ੍ਯਾਸਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ। ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਾਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਹਾਣਂ ਤ੍ਯਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਸੰਨਿਆਸ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲੈਣਾ — ਇਹੀ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯੋऽਵਿਸ਼ੇषਾਚ੍ਚ ਵਿਕਾਰੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਚੇਤਨੇ। ਚੇਤਨਾਚੇਤਾਨ੍ਯਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰਗਟ, ਬੇਜਾਨ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ, ਤੇ ਜਾਨਦਾਰ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪਛਾਣਣਾ — ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਤੁ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ऋषਿਭਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੯.

ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਧਿਰ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਯਃ । ਇਤਰੇਤਰਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ। ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਞ੍ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਨ੍ਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹਰ ਵਰਣ ਲਈ ਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੀਏ ਵੀ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਵਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ऋਚੋ ਯਜੂषਿਂ ਸਾਮਾਨਿ ਯਥਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮ੍। ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਯਾਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯੈਕਂ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।। ੫੯.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਰ ਦੇਵਤੇ ਲਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰੀਏ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਧਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ। ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਗੁਣਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥੈਵ ਚ। ਚਤੁਰ੍ਥਮਾਭਿਜਨਿਕਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮੇਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਵਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਚੌਥੀ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤਾਂ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਥਾ ਦੇਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ। ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍। ਏਵਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ।। ੫੯.

ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਅੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਹ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਗੀਤ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਥਰ੍ਵਯਜੁषਾਂ ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵੇਦੇष੍ਵਿਹ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍ । ऋषੀਣਾਨ੍ਤਪ੍ਯਤਾਮੁਗ੍ਰਨ੍ਤਪਃ ਪਰਮਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍ ।। ੫੯.

ਅਥਰਵ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤੇ ਉੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੂਵੁਰ੍ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ। ਪਰਿਤੋषਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਦੁਃਖਾਤ੍ਸੁਖਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ।। ੫੯.

ਪਿਛਲੇ ਮਨੁਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੰਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਭਰੇ: ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ, ਡਰ ਤੋਂ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗ਼ਮ ਤੋਂ।

ऋषੀਣਾਂ ਤਪਃਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ। ऋषੀਣਾਂ ਯਦृषਿਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜੋ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਨ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ ऋषਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਅਤਸ੍ਤ੍ਵृषੀਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਹ੍ਯਾਰ੍षਸ੍ਯ ਚ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ।। ੫੯.

ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੱਸਾਂਗਾ।