ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਮਾਸ਼੍ਰਮਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਾਧਨਾਤ੍ ਸਾਧਵਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ। ਗृਹਸ੍ਥੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਚ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥੋऽਥ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਕਃ ।। ੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਤੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨ ਚ ਦੇਵਾ ਨ ਪਿਤਰੋ ਮੁਨਯੋ ਨ ਚ ਮਾਨਵਾਃ। ਅਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨੇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤੋऽਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਃ ।। ੫੯.

ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਨਾ ਮਨੁੱਖ, 'ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ' ਆਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।

ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਵਿਹ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੌ ਸ਼ਬ੍ਦਾਵੇਤੌ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕੌ। ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਂ ਕਰ੍ਮ ਧਰ੍ਮਾ ਧਰ੍ਮਾਵਿਤਿ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੯.

ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹਨ; ਰਿਵਾਜ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਕੰਮ ਹੀ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਣਾ ਧृਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ । ਅਧਾਰਣੇऽਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚ ਅਧਰ੍ਮ ਇਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

'ਧਰ' ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਹਾਰਦਾ ਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਾ ਸਹਾਰੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤ੍ਰੇष੍ਟਪ੍ਰਾਪਕਾ ਧਰ੍ਮਾ ਆਚਾਰ੍ਯੈਰੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ। ਵृਦ੍ਧਾ ਹ੍ਯਲੋਲੁਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਦਮ੍ਭਕਾਃ। ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਨੀਤਾ ऋਜਵਸ੍ਤਾਨਾਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ।। ੫੯.

ਇੱਥੇ ਜੋ ਧਰਮ ਮਨਚਾਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਲਾਲਚ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲੇ, ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਯਮਾਚਰਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦਾਚਾਰਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤ੍ਯਪਿ। ਆਚਿਨੋਤਿ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਨ੍ਯਮੈਃ ਸਨ੍ਨਿਯਮੈਰ੍ਯੁਤਃ ।। ੫੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ।

ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦਯਿਤ੍ਵੇਹ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋऽਬ੍ਰੁਵਨ੍। ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੫੯.

ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਰੀਤ ਦੱਸੀ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵੇਦ ਦੇ ਅੰਗ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਤੀਤਸ੍ਯ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾਚਾਰਂ ਪੁਨਰ੍ਜਗੌ। ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਜਃ ।। ੫੯.

ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਦੱਸਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਵਾਜੀ ਧਰਮ ਹੈ।

ਸ ਏष ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰ ਇਹੋਚ੍ਯਤੇ। ਸ਼ੇषਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ਼ਿष੍ਟ ਇਤਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਸ਼ੇਸ਼' ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਯੇ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਇਹ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ। ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਲੋਕਸਨ੍ਤਾਨਕਾਰਣਾਤ੍। ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਯੇ ਚ ਸ਼ਿष੍ਟ ਵੈ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਜੋ ਚੰਗੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਵੰਸ ਵਧਾਉਣ ਲਈ—ਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਾਦਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯੇ ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦੀਰਿਤਾਃ। ਤੈਃ ਸ਼ਿष੍ਟੈਸ਼੍ਚਰਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸਮ੍ਯਗੇਵ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੯.

ਮਨੂ ਆਦਿਕ ਜੋ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕੀਤਾ।

ਤ੍ਰਯੀ ਵਾਰ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਰਿਜ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਸ੍ਤਥਾ। ਸ਼ਿष੍ਟੈਰਾਚਰ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੁਨਾ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ। ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਪੂਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਸ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ ।। ੫੯.

ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ, ਦੰਡ ਨੀਤੀ, ਯਜ, ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਿਆਂ ਨੇ ਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਮਲ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਵੀ, ਉਹ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਦਾਨਂ ਸਤ੍ਯਨ੍ਤਪੋऽਲੋਭੋ ਵਿਦ੍ਯੇਜ੍ਯਾਪ੍ਰਜਨੀ ਦਯਾ। ਅष੍ਟੌ ਤਾਨਿ ਚਰਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਲਾਲਚ ਰਹਿਤਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਯਜ, ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਦਇਆ—ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਚਲਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।

ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਵੈ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਚਲਣ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਚਲਣ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਇਜ੍ਯਾ ਵੇਦਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯੇਹ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਰਿਵਾਜੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਵੇਦ ਤੇ ਯਜ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਤੇ ਵਰਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨੂੰ ਰਿਵਾਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਭੂਤਮਰ੍ਥਂ ਯਃ ਪृष੍ਟੋ ਵੈ ਨ ਨਿਗੂਹਤਿ। ਯਥਾ ਭੂਤਪ੍ਰਵਾਦਸ੍ਤੁ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਤ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੇਖੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਪਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਉਂਦਾ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਜਪੋ ਮੌਨਂ ਨਿਰਾਹਾਰਤ੍ਵਮੇਵ ਚ। ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਤਪਸੋ ਮੂਲਂ ਸੁਘੋਰਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍ ।। ੫੯.

ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ, ਜਪ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਉਪਵਾਸ — ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਔਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹਵਿषਾਮृਕ੍ਸਾਮਯਜੁषਾਂ ਤਥਾ। ऋਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਨਾਞ੍ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ, ਘਿਉ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦ — ਰਿਗ, ਸਾਮ ਤੇ ਯਜੁਰ — ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਜਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਤੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਇਹ ਯੱਗ ਵਿਚ 'ਯੋਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਵਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੋ ਹਿਤਾਯਾਹਿਤਾਯ ਚ। ਸਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਦृष੍ਟਿਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾ ਹ੍ਯੇषਾ ਦਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੯.

ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਦਇਆਵਾਨ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਦਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਕ੍ਰੁष੍ਟੋऽਭਿਹਤੋ ਵਾਪਿ ਨਾਕ੍ਰੋਸ਼ੇਦ੍ਯੋ ਨ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ। ਵਾਙ੍‌ਮਨਃਕਰ੍ਮਭਿਃ ਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ੍ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ੈषਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗਾਲ ਕਰੇ ਜਾਂ ਮਾਰੇ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਉਲਟ ਕੇ ਗਾਲ ਕਰੇ, ਨਾ ਮਾਰੇ, ਨਾ ਬੋਲੀ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ, ਨਾ ਕੰਮ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਮਾਫੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਾਮਿਨਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਨਾਮੁਤ੍ਸृष੍ਟਾਨਾਞ੍ਚ ਮृਤ੍ਸੁ ਚ। ਪਰਸ੍ਵਾਨਾਮਨਾਦਾਨਮਲੋਭ ਇਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੇ-ਦੇਖ-ਭਾਲ ਹੋਵੇ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ 'ਚ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਚੁੱਕਣਾਂ — ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਲਾਲਚ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਮੈਥੁਨਸ੍ਯਾਸਮਾਚਾਰੋ ਹ੍ਯਚਿਨ੍ਤਨਮਕਲ੍ਪਨਮ੍। ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਦਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲਿਆ, ਨਾ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਗਿਆ — ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਸੰਯਮ ਹੀ ਦਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਹ ਯਸ੍ਯ ਵੈ। ਨ ਮਿਥ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸ਼ਮਸ੍ਯੈ ਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ, ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਇਹੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕੇ ਯੋ ਵਿषਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚਾष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੇ। ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਸ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜੋ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ, ਰੋਕ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ੍ਯਾਯੇਨੋਪਾਗਤਞ੍ਚ ਯਤ੍। ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਤੇ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੯.

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਇਹੀ ਦਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਦਾਨਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਕਨਿष੍ਠਜ੍ਯੇष੍ਠਮਧਯਮਮ੍ । ਤਤ੍ਰ ਨੈਃਸ਼੍ਰੇਯਸਂ ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਕਨਿष੍ਠਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਯੇ। ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਸੁਵਿਭਾਗਸ੍ਤੁ ਬਨ੍ਧੁषੁ ।। ੫੯.

ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਘੱਟ, ਵਧੀਆ ਤੇ ਮੱਧਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ ਮੁਕੰਮਲ ਭਲੇ ਲਈ, ਘੱਟ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਸਹੀ ਵੰਡ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ। ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਾਵਿਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਃ ਸਤ੍ਸਾਧੁਸਙ੍ਗਤਃ ।। ੫੯.

ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਧਰਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ਹ੍ਯਨਿष੍ਟੇषੁ ਤਥੇष੍ਟਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍। ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦੇਭ੍ਯੋ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ ।। ੫੯.

ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਚੰਗੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਤੇ ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ, ਪਛਤਾਵੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ — ਇਹ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਹੈ।

ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨ੍ਯਾਸਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ। ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਾਨਾਞ੍ਚ ਪ੍ਰਹਾਣਂ ਤ੍ਯਾਗ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਸੰਨਿਆਸ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹਟਾ ਲੈਣਾ — ਇਹੀ ਤਿਆਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।