ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਨਾਗਤੇषੁ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਤਰ੍ਕ੍ਕਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਤਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ ।। ੫੮.

ਜੋ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਸੋਚੇ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਵੀ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਚੈਕੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਵਿਜਾਨੀਦ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇਨ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੫੮.

ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ।

ਅਸ੍ਯਾਭਿਮਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਮਰੂਪੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਦੇਵਾ ਹ੍ਯष੍ਟਵਿਧਾ ਯੇ ਚ ਇਹ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੫੮.

ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਅੱਠ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ।

ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨੈਃ। ਏਵਂ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੋ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੮.

ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲਕੜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਵੈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਯੁਗਾਨਿ ਯੁਗਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੮.

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

ਅਨੁषਙ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੁਗੇष੍ਵਿਹ ।। ੫੮.

ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਯੁਗੇषੁ ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਨਿਬੋਧਤ। ਆਸ਼ੁਰੀ ਸਰ੍ਪਗੋਪਕ੍ਸ਼ਿਪੈਸ਼ਾਚੀ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗੇ ਚ ਸਮ੍ਭੂਤਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਯਾਵਤ੍ਤੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਅਸੁਰ, ਸੱਪ, ਗੋਆਲੇ, ਪਿਸਾਚ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸੀ। ਜਿਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਓਹਨਾ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਸ਼ਾਚਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਪਨ੍ਨਗਾਃ। ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ऋਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਵਧੇਨ ਤੇ ।। ੫੯.

ਪਿਸਾਚ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਸੱਪ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਮੌਤ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।

ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਞ੍ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰੈਃਸਹ। ਤੇषਾਮਾਯੁਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੯.

ਇਨਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਤੁ ਕਲੌ ਦृष੍ਟਾ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁषਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਪਰਮਾਯੁਃ ਸ਼ਤਨ੍ਤ੍ਵੇਤਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਕਲੌ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗੁਲਂ ਹ੍ਰਸਤ੍। ਅਹ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮष੍ਟਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦੁਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੫੯.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ, ਇਹ ਮਾਪ ਸਤਾਵੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਮਾਪ ਇਕ ਸੌ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਅਠਵੰਜ ਉਂਗਲ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤਦੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਕਲਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਕਲਿਜੈਰਙ੍ਗੁਲੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਉਂਗਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍। ਇਤ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੋਤ੍ਸੇਧੋ ਹ੍ਰਸਤੀਹ ਯੁਗਾਨ੍ਤਿਕੇ ।। ੫੯.

ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੈਰੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੰਬਾਈ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯੁਗਕਾਲੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ। ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਅष੍ਟਤਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਨਰਃ ।। ੫੯.

ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਅੱਠ ਤਾਲ ਲੰਬਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪਾਦਤੋ ਮਸ੍ਤਕਨ੍ਤੁ ਨਵਤਾਲੋ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਃ। ਸਂਹਤਾਜਾਨੁਬਾਹੁਸ੍ਤੁ ਸ ਸੁਰੈਰਪਿ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੈਰੋਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਨੌ ਤਾਲ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ, ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਵਾਸ਼੍ਵਹਸ੍ਤਿਨਾਞ੍ਚੈਵ ਮਹਿष ਸ੍ਥਾਵਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਕ੍ਰਮੇਣੈਤੇਨ ਯੋਗੇਨ ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੯.

ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖ-ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

षਟ੍ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਕਕੁਦਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਅਙ੍ਗੁਲਾष੍ਟਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮੁਤ੍ਸੇਧਃ ਕਰਿਣਾਂ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਕੁੱਬ ਤੇ ਛਿਆੱਤਰ ਉਂਗਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵਿਨਾ । ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਂ ਹਯਾਨਾਞ੍ਚ ਉਤ੍ਸੇਧਃ ਸ਼ਾਖਿਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਤੋਂ ਚੁਤਾਲੀ ਉਂਗਲ ਘੱਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੰਜਾਹ ਉਂਗਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਃ। ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੫੯.

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੱਛਣ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤਞ੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕਾਯਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਦੇਵਾਨਤਿਸ਼ਯਞ੍ਚੈਵ ਮਾਨੁषਂ ਕਾਯਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਧੀਆ ਅਕਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਭਾਵਾ ਯੇ ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਾਃ। ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਞ੍ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖ-ਪੌਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਗਾਵੋ ਹ੍ਯਜਾ ਮਹਿष੍ਯੋऽਸ਼੍ਵਾ ਹਸ੍ਤਿਨਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ਨਗਾਃ। ਉਪਯੂਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵੇਤੇ ਯਜ੍ਞਿਯਾਸ੍ਵਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੯.

ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ।

ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਰੂਪਾ ਏਵ ਤੇ ਪੁਨਃ । ਯਥਾਸ਼ਯੋਪਭੋਗਾਸ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਸ਼ੁਭਮੂਰ੍ਤ੍ਤਯਃ ।। ੫੯.

ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਭੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤੇਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸਰੀਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਰੂਪਾਨੁਰੂਪੈਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ੍ਥਾਣੁਜਙ੍ਗਮੈਃ। ਮਨੋਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੈਃ ਸੁਖਿਨੋ ਹ੍ਯੁਪਪੇਦਿਰੇ ।। ੫੯.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮਾਪ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਜੀਵਾਂ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਤਃ ਸਾਧੂਂਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਸਦਿਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਤੋ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਸਾਯੁਜ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਤੇਨ ਸਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ। 'ਸਤ' ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਸੰਤ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸੰਤ' ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਦਸ਼ਾਤ੍ਮਕੇ ਯੇ ਵਿषਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚਾष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਹृष੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੯.

ਜੋ ਦੱਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੀਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯੇषੁ ਚ ਧਰ੍ਮੇषੁ ਤਥਾ ਵੈਸ਼ੇषਿਕੇषੁ ਚ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਤਯਃ ।। ੫੯.

ਆਮ ਤੇ ਖਾਸ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੁਜਾਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਗੋਮੁਖਚਾਰਿਣਃ। ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਰਨਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਆਰਗ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਦ੍ਯਾਯਾਃ ਸਾਧਨਾਤ੍ਸਾਧੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਗੁਰੋਰ੍ਹਿਤਃ। ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਾਧਨਾਚ੍ਚੈਵ ਗृਹਸ੍ਥਃ ਸਾਧੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।