ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਖਮਾਯੁਰ੍ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੌ ਕਾਮ ਏਵ ਚ । ਯੁਗੇष੍ਵੇਤਾਨਿ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਾਦਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ।। ੫੮.

ਖੁਸ਼ੀ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਸੋਹਣਾਪਣ, ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪੈੜੀ 'ਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਸਨ੍ਧ੍ਯਂਸ਼ੇषੁ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਯੁਗਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫੮.

ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਲੜੀ ਹੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ੫੮.

ਇਹੀ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਹਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਜਵਂ ਜਡੀਭਾਵੋ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੮.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਵ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਨ੍ਤੁ ਗਣਨਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਤੁ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗੇ ਤਥੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਤੀਹ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇषੁ ਭਵਤਿ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੮.

ਇੱਕ ਚਾਰ-ਯੁਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਭੇਦਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵ ਤੁ । ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਰਿਮਿਤਾ ਨ ਨ੍ਯੂਨਾ ਨਾਧਿਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੮.

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਚੀਹ ਹੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ।

ਤਥਾ ਕਲ੍ਪਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਮਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਦੇਵ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ।

ਤਥਾ ਯੁਗਾਨਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਨਿ ਚਿਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਯੁਗਸ੍ਵਭਵਾਤ੍ । ਤਥਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਃ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਵੈ ਸਮਾਸਤਃ। ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਵੈ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ।। ੫੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਸਮੇਤ।

ਅਨਾਗਤੇषੁ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਤਰ੍ਕ੍ਕਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਤਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ ।। ੫੮.

ਜੋ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਸੋਚੇ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਵੀ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਚੈਕੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਵਿਜਾਨੀਦ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇਨ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੫੮.

ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ।

ਅਸ੍ਯਾਭਿਮਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਮਰੂਪੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਦੇਵਾ ਹ੍ਯष੍ਟਵਿਧਾ ਯੇ ਚ ਇਹ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੫੮.

ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਅੱਠ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ।

ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨੈਃ। ਏਵਂ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੋ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੮.

ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲਕੜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਵੈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਯੁਗਾਨਿ ਯੁਗਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੮.

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

ਅਨੁषਙ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੁਗੇष੍ਵਿਹ ।। ੫੮.

ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਯੁਗੇषੁ ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਨਿਬੋਧਤ। ਆਸ਼ੁਰੀ ਸਰ੍ਪਗੋਪਕ੍ਸ਼ਿਪੈਸ਼ਾਚੀ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗੇ ਚ ਸਮ੍ਭੂਤਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਯਾਵਤ੍ਤੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਅਸੁਰ, ਸੱਪ, ਗੋਆਲੇ, ਪਿਸਾਚ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸੀ। ਜਿਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਓਹਨਾ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਸ਼ਾਚਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਪਨ੍ਨਗਾਃ। ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ऋਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਵਧੇਨ ਤੇ ।। ੫੯.

ਪਿਸਾਚ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਸੱਪ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਮੌਤ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।

ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਞ੍ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰੈਃਸਹ। ਤੇषਾਮਾਯੁਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੯.

ਇਨਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਤੁ ਕਲੌ ਦृष੍ਟਾ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁषਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਪਰਮਾਯੁਃ ਸ਼ਤਨ੍ਤ੍ਵੇਤਨ੍ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਕਲੌ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗੁਲਂ ਹ੍ਰਸਤ੍। ਅਹ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮष੍ਟਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦੁਤ੍ਤਰਮ੍ ।। ੫੯.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ, ਇਹ ਮਾਪ ਸਤਾਵੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਮਾਪ ਇਕ ਸੌ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਅਠਵੰਜ ਉਂਗਲ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਤਦੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਕਲਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚ ਕਲਿਜੈਰਙ੍ਗੁਲੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਉਂਗਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍। ਇਤ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੋਤ੍ਸੇਧੋ ਹ੍ਰਸਤੀਹ ਯੁਗਾਨ੍ਤਿਕੇ ।। ੫੯.

ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੈਰੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੰਬਾਈ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯੁਗਕਾਲੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ। ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਅष੍ਟਤਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਨਰਃ ।। ੫੯.

ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਅੱਠ ਤਾਲ ਲੰਬਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪਾਦਤੋ ਮਸ੍ਤਕਨ੍ਤੁ ਨਵਤਾਲੋ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਃ। ਸਂਹਤਾਜਾਨੁਬਾਹੁਸ੍ਤੁ ਸ ਸੁਰੈਰਪਿ ਪੂਜ੍ਯਤੇ ।। ੫੯.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੈਰੋਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਨੌ ਤਾਲ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ, ਉਹ ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਵਾਸ਼੍ਵਹਸ੍ਤਿਨਾਞ੍ਚੈਵ ਮਹਿष ਸ੍ਥਾਵਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਕ੍ਰਮੇਣੈਤੇਨ ਯੋਗੇਨ ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੯.

ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖ-ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਵੀ, ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

षਟ੍ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਃ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਕਕੁਦਸ੍ਤੁ ਵੈ। ਅਙ੍ਗੁਲਾष੍ਟਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮੁਤ੍ਸੇਧਃ ਕਰਿਣਾਂ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਕੁੱਬ ਤੇ ਛਿਆੱਤਰ ਉਂਗਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ ਉਂਗਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵਿਨਾ । ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤਂ ਹਯਾਨਾਞ੍ਚ ਉਤ੍ਸੇਧਃ ਸ਼ਾਖਿਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੯.

ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਤੋਂ ਚੁਤਾਲੀ ਉਂਗਲ ਘੱਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੰਜਾਹ ਉਂਗਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਃ। ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ।। ੫੯.

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੱਛਣ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।