ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਾਸੁਪਗਮਯੁਕ੍ਤਾਸੁ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟਾਸੁ ਵੈ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਤਾਸਾਂ ਯੁਗਨ੍ਤੁ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਫੇਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚਿਤ੍ਤਸਮ੍ਮੋਹਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਾਸਾਨ੍ਤੈਃ ਸਪ੍ਤਮਨ੍ਤੁ ਤਤ੍। ਭਾਵਿਨੋऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਤ੍ਤਤਃ ਕृਤਮਵਰ੍ਤਤ ।। ੫੮.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਯੁਗੇ ਤੁ ਵੈ। ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਕਾਰ੍ਤਯੁਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਮ੍ਤਦਾ ।। ੫੮.

ਫਿਰ ਜਦ ਨਵਾਂ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਚੇਹ ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸੁਦृष੍ਟਾ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਚ। ਸਦਾ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਰ ਤੇ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਜੋ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਬੀਜਾਰ੍ਥਂ ਯੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਇਹ। ਕਲਿਜੈਃ ਸਹ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਦਾਭਵਨ੍ ।। ੫੮.

ਜੋ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਬੀਜ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਧਰ੍ਮ ਕਥਯਨ੍ਤੀਤਰੇषੁ ਚ । ਵਰ੍ਣਾ ਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤੁ ਸਃ ।। ੫੮.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤਾਂ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰੀਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਸੁ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ ਕृਤੇ । ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਃ ਕृਤਾਨਾਨ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੫੮.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਾਸੁ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਕਾਰੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੫੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਪਣਾ ਵਾਸਤੇ, ਮੁਨੀ ਇਕ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਯੁਗ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਦਾਵਪ੍ਰਦਗ੍ਧੇषੁ ਤृਣੇष੍ਵਿਹ ਤਪੇ ऋਤੌ । ਨਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤੇषਾਂ ਮੂਲੇ ਤੁ ਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੫੮.

ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਾਹ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਪਹਲੇ ਅੰਕੁਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ,

ਏਵਂ ਯੁਗਾਦ੍ਯੁਗਸ੍ਤੇਹ ਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਹ੍ਯਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੫੮.

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਤੋਂ ਯੁਗ ਤੱਕ, ਵੰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸੁਖਮਾਯੁਰ੍ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੌ ਕਾਮ ਏਵ ਚ । ਯੁਗੇष੍ਵੇਤਾਨਿ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਾਦਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ।। ੫੮.

ਖੁਸ਼ੀ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਸੋਹਣਾਪਣ, ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪੈੜੀ 'ਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਸਨ੍ਧ੍ਯਂਸ਼ੇषੁ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਯੁਗਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫੮.

ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਲੜੀ ਹੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ੫੮.

ਇਹੀ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਹਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਜਵਂ ਜਡੀਭਾਵੋ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੮.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਵ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਨ੍ਤੁ ਗਣਨਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਤੁ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗੇ ਤਥੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਤੀਹ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇषੁ ਭਵਤਿ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੮.

ਇੱਕ ਚਾਰ-ਯੁਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਭੇਦਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵ ਤੁ । ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਰਿਮਿਤਾ ਨ ਨ੍ਯੂਨਾ ਨਾਧਿਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੮.

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਚੀਹ ਹੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ।

ਤਥਾ ਕਲ੍ਪਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਮਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਦੇਵ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ।

ਤਥਾ ਯੁਗਾਨਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਨਿ ਚਿਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਯੁਗਸ੍ਵਭਵਾਤ੍ । ਤਥਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਃ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਵੈ ਸਮਾਸਤਃ। ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਵੈ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ।। ੫੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਸਮੇਤ।

ਅਨਾਗਤੇषੁ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਤਰ੍ਕ੍ਕਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਤਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ ।। ੫੮.

ਜੋ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਸੋਚੇ। ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਵੀ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਚੈਕੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ। ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਵਿਜਾਨੀਦ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇਨ ਚੈਵ ਹਿ ।। ੫੮.

ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ।

ਅਸ੍ਯਾਭਿਮਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਮਰੂਪੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ। ਦੇਵਾ ਹ੍ਯष੍ਟਵਿਧਾ ਯੇ ਚ ਇਹ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੫੮.

ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਅੱਠ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ।

ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨੈਃ। ਏਵਂ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੋ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ।। ੫੮.

ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ, ਇਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲਕੜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਵੈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼੍ਚ ਯੁਗਾਨਿ ਯੁਗਸਿਦ੍ਧਯੇ ।। ੫੮.

ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

ਅਨੁषਙ੍ਗਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਨ੍ਨਿਬੋਧਤ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੁਗੇष੍ਵਿਹ ।। ੫੮.

ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਯੁਗੇषੁ ਯਾਸ੍ਤੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਨਿਬੋਧਤ। ਆਸ਼ੁਰੀ ਸਰ੍ਪਗੋਪਕ੍ਸ਼ਿਪੈਸ਼ਾਚੀ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ। ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗੇ ਚ ਸਮ੍ਭੂਤਿਸ੍ਤਾਸਾਂ ਯਾਵਤ੍ਤੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।। ੫੯.

ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ: ਅਸੁਰ, ਸੱਪ, ਗੋਆਲੇ, ਪਿਸਾਚ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸੀ। ਜਿਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਓਹਨਾ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਸ਼ਾਚਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਪਨ੍ਨਗਾਃ। ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਨ੍ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ऋਤੇ ਮृਤ੍ਯੁਵਧੇਨ ਤੇ ।। ੫੯.

ਪਿਸਾਚ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਸੱਪ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਮੌਤ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।

ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਞ੍ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰੈਃਸਹ। ਤੇषਾਮਾਯੁਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।। ੫੯.

ਇਨਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।