ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਪ੍ਰਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾ ਵੈ ਲੋਕਚੇष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਵृਨ੍ਦਸ਼ਃ। ਉਪਹਿਂਸਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੫੮.

ਫਿਰ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।

ਅਰਾਜਕੇ ਯੁਗਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤੇ। ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਭਯਾਰ੍ਦਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਜਦ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਸੀ ਡਰ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ।

ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਾਰਾਨ੍ ਗृਹਾਣਿ ਚ। ਸ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੋ ਨਿष੍ਠਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਲੋਕ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਨष੍ਟੇ ਸ਼੍ਰੌਤੇ ਸ੍ਮृਤੇ ਧਰ੍ਮੇ ਪਰਸ੍ਪਰਹਤਾਸ੍ਤਦਾ। ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਨਿਰਾਕ੍ਰਨ੍ਦਾ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾ ਨਿਰਪਤ੍ਰਪਾਃ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੀਤ, ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਣਾ-ਪੀਣਾ, ਨਾ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲਾਜ-ਸ਼ਰਮ।

ਨष੍ਟੇ ਵਰ੍ਪੇ ਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਾਃ ਪਞ੍ਜਵਿਂਸ਼ਕਾਃ। ਹਿਤ੍ਵਾ ਦਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਸੋਹਣਾਪਣ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵੀ ਸਿਰਫ ਪੱਚੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨਾਵृष੍ਟਿਹਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਦੁਃਖਿਤਾਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਪੇਵਨ੍ਤੇ ਹਿਤ੍ਵਾ ਜਨਪਦਾਨ੍ ਸ੍ਵਕਾਨ੍ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ-ਕਸਬੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰਿਤਃ ਸਾਗਰਾਨ੍ ਕੂਪਾਨ੍ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਤਾਂਸ੍ਤਦਾ। ਮਧੁਮਾਂਸੈਰ੍ਮੂਲਫਲੈਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਖੂਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੂ, ਮਾਸ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਚੀਰਵਸ੍ਤ੍ਰਾਜਿਨਧਰਾ ਨਿष੍ਪਤ੍ਰਾ ਨਿष੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾਃ ਸਙ੍ਕਰਂ ਘੋਰਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਛਾਲਾਂ, ਚਿੱਥੜੇ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਮਾਨ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਮਿਲਾਵਟ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਃ ਕਾष੍ਠਾਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਾ ਦੁਃਖਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਗਮਨ੍ ।। ੫੮.

ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੁਢਾਪੇ, ਬੀਮਾਰੀ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਉਚਾਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਣਨ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਵੇਦਾਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍। ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਮ੍ਬੋਧਃ ਸਮ੍ਬੋਧਾਦ੍ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ ।। ੫੮.

ਉਚਾਟ ਤੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਮਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਮਤਾ ਵਿਚੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਫਿਰ ਚੰਗਾ ਚਲਣ ਤੇ ਨੇਕ-ਰਾਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਾਸੁਪਗਮਯੁਕ੍ਤਾਸੁ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟਾਸੁ ਵੈ ਸ੍ਵਯਮ੍। ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਤਦਾ ਤਾਸਾਂ ਯੁਗਨ੍ਤੁ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੀ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਫੇਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚਿਤ੍ਤਸਮ੍ਮੋਹਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤਾਸਾਨ੍ਤੈਃ ਸਪ੍ਤਮਨ੍ਤੁ ਤਤ੍। ਭਾਵਿਨੋऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਤ੍ਤਤਃ ਕृਤਮਵਰ੍ਤਤ ।। ੫੮.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਯੁਗੇ ਤੁ ਵੈ। ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਕਾਰ੍ਤਯੁਗ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜਾਮ੍ਤਦਾ ।। ੫੮.

ਫਿਰ ਜਦ ਨਵਾਂ ਯੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਚੇਹ ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸੁਦृष੍ਟਾ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਚ। ਸਦਾ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਰ ਤੇ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਜੋ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਬੀਜਾਰ੍ਥਂ ਯੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਇਹ। ਕਲਿਜੈਃ ਸਹ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਦਾਭਵਨ੍ ।। ੫੮.

ਜੋ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਬੀਜ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਜਨਮੇ ਹੋਏਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਧਰ੍ਮ ਕਥਯਨ੍ਤੀਤਰੇषੁ ਚ । ਵਰ੍ਣਾ ਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤੁ ਸਃ ।। ੫੮.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤਾਂ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰੀਤੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਤਸ੍ਤੇषੁ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਸੁ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਜਾਃ ਕृਤੇ । ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਃ ਕृਤਾਨਾਨ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ।। ੫੮.

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤਾਸੁ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਕਾਰੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯਸ੍ਤੁ ਵੈ ।। ੫੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਪਣਾ ਵਾਸਤੇ, ਮੁਨੀ ਇਕ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਯੁਗ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਦਾਵਪ੍ਰਦਗ੍ਧੇषੁ ਤृਣੇष੍ਵਿਹ ਤਪੇ ऋਤੌ । ਨਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤੇषਾਂ ਮੂਲੇ ਤੁ ਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੫੮.

ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਾਹ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਪਹਲੇ ਅੰਕੁਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਗਦੇ ਹਨ,

ਏਵਂ ਯੁਗਾਦ੍ਯੁਗਸ੍ਤੇਹ ਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਹ੍ਯਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ।। ੫੮.

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਤੋਂ ਯੁਗ ਤੱਕ, ਵੰਸ਼ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸੁਖਮਾਯੁਰ੍ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੌ ਕਾਮ ਏਵ ਚ । ਯੁਗੇष੍ਵੇਤਾਨਿ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਾਦਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ।। ੫੮.

ਖੁਸ਼ੀ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਸੋਹਣਾਪਣ, ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪੈੜੀ 'ਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਸਨ੍ਧ੍ਯਂਸ਼ੇषੁ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਯੁਗਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਯਃ। ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ।। ੫੮.

ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਲੜੀ ਹੁਣ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ੫੮.

ਇਹੀ ਚਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਦਹਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਜਵਂ ਜਡੀਭਾਵੋ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ ।। ੫੮.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਇੰਝ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਲੰਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਉ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਤਦੇਵ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਨ੍ਤੁ ਗਣਨਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਤੁ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗੇ ਤਥੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਤੀਹ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍। ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇषੁ ਭਵਤਿ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।। ੫੮.

ਇੱਕ ਚਾਰ-ਯੁਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਭੇਦਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵ ਤੁ । ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ਪਰਿਮਿਤਾ ਨ ਨ੍ਯੂਨਾ ਨਾਧਿਕਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੮.

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਚੀਹ ਹੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ।

ਤਥਾ ਕਲ੍ਪਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਮਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਦੇਵ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੈ।

ਤਥਾ ਯੁਗਾਨਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨਾਨਿ ਚਿਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਯੁਗਸ੍ਵਭਵਾਤ੍ । ਤਥਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿष੍ਠਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਃ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਤੇ ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।