ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਦਾ ਤ੍ਵਲ੍ਪੇਨ ਕਾਲੇਨ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ। ਧਨ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮਞ੍ਚਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਯੁਗਾਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੮.

ਉਸ ਸਮੇਂ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ।

ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤ੍ਯੁਦਿਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਯੇ ਚਰਨ੍ਤ੍ਯਨਸੂਯਕਾਃ. ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਵਾਰ੍षਿਕੋ ਧਰ੍ਮੋ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਮਾਸਿਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤਦਹ੍ਨਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰੁਯਾਤ੍ ਕਲੌ ।। ੫੮.

ਜੋ ਲੋਕ ਇਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਣੀ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਮਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏषਾ ਕਲਿਯੁਗੇऽਵਸ੍ਥਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਨ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤੁ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਾਦਾਂਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਯਃ ।। ੫੮.

ਇਹ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੰਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਮਾਸ੍ਤੁ ਪਾਦਸ਼ਃ। ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਾਂਸ਼ੇषੁ ਪਾਦਸ਼ਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਧੀਆਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੇ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤੁ ਯੁਗਾਨ੍ਤਿਕੇ। ਤੇषਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਹ੍ਯਸਾਧੂਨਾਂ ਭृਗੂਣਾਂ ਨਿਧਨੋਤ੍ਥਿਤਃ ।। ੫੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਸੰਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਭਰਗੂ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੋਤ੍ਰੇਣ ਵੈ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਮਿਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ। ਮਾਧਵਸ੍ਯ ਤੁ ਸੋਂਸ਼ੇਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੮.

ਉਸਦਾ ਵੰਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸੀ, ਨਾਂ ਪ੍ਰਮਿਤੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਧਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

ਸਮਾਃ ਸ ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਪੂਰ੍ਣਾਃ ਪਰ੍ਯਟਨ੍ ਵੈ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍। ਆਚਕਰ੍ष ਸ ਵੈ ਸੇਨਾਂ ਸਵਾਜਿਰਥਕੁਞ੍ਜਰਾਮ੍ ।। ੫੮.

ਉਹ ਪੂਰੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ।

ਪ੍ਰਗृਹੀਤਾਯੁਧੈਰ੍ਵਿਪ੍ਰੈਃ ਸ਼ਤਸ਼ੋऽਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਸ ਤਦਾ ਤੈਃ ਪਰਿਵृਤੋ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੫੮.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ ਹਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਗਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤਾਨ੍ ਸ਼ੂਦ੍ਰਯੋਨਿਜਾਤ੍। ਪਾषਣ੍ਡਾਨ੍ ਸ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨਿਃਸ਼ੇषਾਨ੍ ਕृਤਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਃ ।। ੫੮.

ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤਿ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਸਨ, ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਖੰਡੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾ ਯੇ ਚ ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਵਰ੍ਣਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਜਾਤਾਂਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚ ਤਾਨੁਪਜੀਵਿਨਃ ।। ੫੮.

ਜੋ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਧਰਮੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤਾਂ ਤੋਂ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਦੀਚ੍ਯਾਨ੍ਮਧ੍ਯਦੇਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪृष੍ਠਾਪਰਾਨ੍ਤਿਕਾਨ੍ ।। ੫੮.

ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰੀ, ਮੱਧ, ਪਹਾੜੀ, ਪੂਰਬੀ, ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਤਥੈਵ ਦਾਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵਿਡਾਨ੍ ਸਿਂਹਲੈਃ ਸਹ। ਗਾਨ੍ਦਾਰਾਨ੍ ਪਾਰਦਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਪਹ੍ਨਵਾਨ੍ ਯਵਨਾਂਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਲੋਕ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਸਿੰਹਲ, ਗਾਂਧਾਰ, ਪਾਰਦ, ਪਹਨਵ ਤੇ ਯਵਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਤੁषਾਰਾਨ੍ ਵਰ੍ਵਰਾਂਸ਼੍ਚੀਨਾਨ੍ ਸ਼ੂਲਿਕਾਨ੍ ਦਰਦਾਨ੍ ਖਸਾਨ੍। ਲਮ੍ਪਾਕਾਨ੍ਥ ਕੇਤਾਂਸ਼੍ਚ ਕਿਰਾਤਾਨਾਞ੍ਚ ਜਾਤਯਃ ।। ੫੮.

ਉਸ ਨੇ ਤੁਸ਼ਾਰ, ਬਰਬਰ, ਚੀਨ, ਸ਼ੂਲਿਕ, ਦਰਦ, ਖਸ, ਲੰਪਾਕ, ਕੇਤ ਤੇ ਕਿਰਾਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਚਕ੍ਰੋ ਬਲਵਾਨ੍ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਨਾਮਨ੍ਤਕृਦ੍ਵਿਭੁਃ। ਅਧृष੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਚਚਾਰਾਥ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।। ੫੮.

ਜਦ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇਹਾ ਅਜੈਯ ਰਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਮਾਧਵਸ੍ਯ ਤੁ ਸੋਂਸ਼ੇਨ ਦੇਵਸ੍ਯ ਹਿ ਵਿਜਜ੍ਞਿਵਾਨ੍ । ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਵਿਧਿਜ੍ਞੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਿਤਿਰ੍ਨਾਮ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ।। ੫੮.

ਮਾਧਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਮਿਤੀ ਸੀ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ।

ਗੋਤ੍ਰੇਣ ਵੈ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਪ੍ਰਭੁਃ। ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ੇऽਭ੍ਯੁਦਿਤੇ ਵਰ੍षੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਸਮਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼ੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬਤੀਵਾਂ ਸਾਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ।

ਵਿਨਿਘ੍ਨਨ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਮਾਨਵਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ। ਕृਤ੍ਵਾ ਵੀਰ੍ਯਾਵਸ਼ੇषਾਨ੍ਤੁ ਪृਥ੍ਵੀਂ ਰ਼ੂਢੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ । ਪਰਸ੍ਪਰਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਕੋਪੇਨਾਕਸ੍ਮਿਕੇਨ ਤੁ ।। ੫੮.

ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਵृषਲਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤਾਨਧਾਰ੍ਮਿਕਾਨ੍ । ਗਙ੍ਗਾਯਮੁਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਨਿष੍ਠਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਹਾਨੁਗਃ ।। ੫੮.

ਉਸ ਨੇ ਵੱਧਤਰ ਅਧਰਮੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਤਤੋ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਅਮਾਤ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਸੈਨਿਕੇ। ਉਤ੍ਸਾਦ੍ਯ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ।। ੫੮.

ਫਿਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸੱਚੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੇ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤੁ ਯੁਗਾਨ੍ਤਿਕੇ। ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਵਲ੍ਪਾਵਸ਼ਿष੍ਟਾਸੁ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਵਿਹ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੫੮.

ਜਦ ਯੁਗ ਦਾ ਸੰਧਿਆ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤੇ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕ ਹੀ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ।

ਅਪ੍ਰਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾ ਵੈ ਲੋਕਚੇष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਵृਨ੍ਦਸ਼ਃ। ਉਪਹਿਂਸਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।। ੫੮.

ਫਿਰ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।

ਅਰਾਜਕੇ ਯੁਗਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਂਸ਼ਯੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤੇ। ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤਾ ਵੈ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਭਯਾਰ੍ਦਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਜਦ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਸੀ ਡਰ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ।

ਵ੍ਯਾਕੁਲਾਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਾਰਾਨ੍ ਗृਹਾਣਿ ਚ। ਸ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਸਮਵੇਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੋ ਨਿष੍ਠਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਲੋਕ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਘਰਵਾਲੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਨष੍ਟੇ ਸ਼੍ਰੌਤੇ ਸ੍ਮृਤੇ ਧਰ੍ਮੇ ਪਰਸ੍ਪਰਹਤਾਸ੍ਤਦਾ। ਨਿਰ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਨਿਰਾਕ੍ਰਨ੍ਦਾ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾ ਨਿਰਪਤ੍ਰਪਾਃ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੀਤ, ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਣਾ-ਪੀਣਾ, ਨਾ ਮੋਹ-ਪਿਆਰ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਲਾਜ-ਸ਼ਰਮ।

ਨष੍ਟੇ ਵਰ੍ਪੇ ਪ੍ਰਤਿਹਤਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਾਃ ਪਞ੍ਜਵਿਂਸ਼ਕਾਃ। ਹਿਤ੍ਵਾ ਦਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿषਾਦਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਸੋਹਣਾਪਣ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵੀ ਸਿਰਫ ਪੱਚੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਨਾਵृष੍ਟਿਹਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਦੁਃਖਿਤਾਃ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਨ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਪੇਵਨ੍ਤੇ ਹਿਤ੍ਵਾ ਜਨਪਦਾਨ੍ ਸ੍ਵਕਾਨ੍ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ-ਕਸਬੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰਿਤਃ ਸਾਗਰਾਨ੍ ਕੂਪਾਨ੍ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਤਾਂਸ੍ਤਦਾ। ਮਧੁਮਾਂਸੈਰ੍ਮੂਲਫਲੈਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸੁਦੁਃਖਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਖੂਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੂ, ਮਾਸ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਚੀਰਵਸ੍ਤ੍ਰਾਜਿਨਧਰਾ ਨਿष੍ਪਤ੍ਰਾ ਨਿष੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾਃ ਸਙ੍ਕਰਂ ਘੋਰਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਉਹ ਛਾਲਾਂ, ਚਿੱਥੜੇ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਮਾਨ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਮਿਲਾਵਟ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਤਾਃ ਕਾष੍ਠਾਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਜਾਃ । ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਾ ਦੁਃਖਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵੇਦਮਾਗਮਨ੍ ।। ੫੮.

ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੁਢਾਪੇ, ਬੀਮਾਰੀ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਉਚਾਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।