ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਾਮਨਾਕृਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਵਾਚਾਲਾਃ ਪ੍ਲੁਤਗਾਮਿਨਃ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਨਰ੍ਕਮਰ੍ਕਾਸ੍ਤੇ ਵृਕ੍ਸ਼ਵਾਸਾਦਨਪ੍ਰਿਯਾਃ ॥ ੮.

ਛੋਟੇ-ਕਦ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਉੱਡ-ਉੱਡ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ — ਇਹ ਅਨਰਕ ਤੇ ਮਰਕਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਬਾਹੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੋਮਾਣ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਵृਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤਥਾਲਯਾਃ। ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਪਾਂਸ਼ੂਨਙ੍ਗੇਭ੍ਯਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਪਾਂਸ਼ਵਸ਼੍ਚ ਤੇ ॥ ੮.

ਉਪਰ ਵੱਲ ਹੱਥ, ਵਾਲ ਤੇ ਰੁੱਖ, ਉਪਰ ਵੱਲ ਵੱਸਦੇ, ਇਹ ਪਾਂਸਵਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਧੂੜ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

ਧਮਨੀਮਤਕਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਾਃ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲਾਸ਼੍ਚੀਰਵਾਸਸਃ। ਉਪਵੀਰਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਯਤਨਾਸ੍ਤਥਾ ॥ ੮.

ਨਸਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਸੁੱਕੇ, ਦਾਡੀ ਵਾਲੇ, ਛਾਲਾਂ ਦੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਇਹ ਉਪਵੀਰਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਸਮਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵਿष੍ਟਬ੍ਧਾਕ੍ਸ਼ਾ ਮਹਾਜਿਹ੍ਵਾ ਲੇਲਿਹਾਨਾ ਹ੍ਯੁਦੂਖਲਾਃ। ਹਸ੍ਤ੍ਯੁष੍ਟ੍ਰਸ੍ਥੂਲਸ਼ਿਰਸੋ ਵਿਰਤਾ ਬਦ੍ਧਪਿਣ੍ਡਕਾਃ ॥ ੮.

ਅੱਖਾਂ ਜਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵੱਡੀ ਜੀਭ, ਚੱਟਦੇ ਹੋਏ, ਉਲੂਖਲ-ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਉੱਠ-ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਸਿਰ, ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੁੱਝੇ ਹੋਏ ਗੋਲੇ।

ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਸੁਮ੍ਭਪਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਅਦृष੍ਟਾਨ੍ਨਾਨਿ ਭੁਞ੍ਜਤੇ। ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਸ੍ਤੁ ਰੋਮਸ਼ਾਃ ਪਿਙ੍ਗਾ ਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਾਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਵੈ ॥ ੮.

ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਅਦਿੱਖ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਕਸ਼ਮ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪਿੰਗੀ, ਦਿੱਖ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਦੋਵੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ।

ਅਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤੀਹ ਨਿਪੁਣਾਸ੍ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਕਾਃ. ਆਕਰ੍ਣ ਦਾਰਿਤਾਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਲਮ੍ਬਸ਼੍ਰੂਸ੍ਥੂਲਨਾਸਿਕਾਃ ॥ ੮.

ਇਥੇ ਉਹ ਚਤੁਰ ਪਿਸਾਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬੇਕਾਬੂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੰਨ ਤੱਕ ਫਟੇ ਹੋਏ, ਹੋਠ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨੱਕ ਮੋਟੀਆਂ ਹਨ।

ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਗਣਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਾਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਦृष੍ਟਯਃ। ਬਾਲਾਦਾਸ੍ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਵੈ ਸੂਤਿਕਾਗृਹਸੇਵਿਨਃ ॥ ੮.

ਕਈ ਪਿਸਾਚ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ, ਨਿਕਲੇ, ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਨਮ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪृष੍ਠਤਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸ੍ਵਕਾ ਵਾਤਰਂਹਸਃ। ਪਿਸ਼ਿਤਾਦਾਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ੍ਤੇ ਸਂਗ੍ਰਾਮੇ ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਿਨਃ ॥ ੮.

ਕਈ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ; ਇਹ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੰਗ 'ਚ ਖੂਨ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।

ਨਗ੍ਨਕਾ ਹ੍ਯਨਿਕੇਤਾਸ਼੍ਚ ਲਮ੍ਬਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਪਿਣ੍ਡਕਾਃ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਿਨਸ੍ਤੇ ਵੈ ਅਨ੍ਯਾ ਉਚ੍ਛੁਸਨਾਸ਼ਿਨਃ । षੋਡਸ਼ ਜਾਤਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੮.

ਕਈ ਪਿਸਾਚ ਨੰਗੇ, ਘਰ ਰਹਿਤ, ਲੰਬੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਕੰਦਿਨ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਪਿਸਾਚ ਭੋਗ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਸਾਚਾਂ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਏਵਂਵਿਧਾਨ੍ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ੍ਤੁ ਦੀਨਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾਨੁਕਮ੍ਪਯਾ। ਤੇਭ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਦਾਤ੍ਕਾਰੁਣ੍ਯਾਦਲ੍ਪਚੇਤਸਃ। ਅਨ੍ਤਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਮਰੂਪਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ॥ ੮.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਸਮਝ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਭਯੋਃ ਸਨ੍ਦ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚਾਰਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਜੀਵਮੇਵ ਚ। ਗृਹਾਣਿ ਯਾਨਿ ਭਗ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨ੍ਯਲ੍ਪਜਨਾਨਿ ਚ ॥ ੮.

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਉਹ ਘਰ ਹਨ ਜੋ ਟੁੱਟੇ, ਸੁੰਨੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਵਿਧ੍ਵਸ੍ਤਾਨਿ ਚ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਨਾਚਾਰੋषਿਤਾਨਿ ਚ। ਅਸਂਸ੍ਪृष੍ਟੋਪ ਲਿਪ੍ਤਾਨਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰੈਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਾਨਿ ਚ ॥ ੮.

ਉਹ ਘਰ ਜੋ ਉਜੜੇ ਹੋਏ, ਗਲਤ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਸੇ ਹੋਏ, ਗੰਦ ਨਾਲ ਲਪੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।

ਰਾਜਮਾਰ੍ਗੋਪਰਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਕੁਣ੍ਠਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਰਾਣਿ ਚ। ਦ੍ਵਾਰਾਣ੍ਯष੍ਟਾਲਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਮਮਾਨ੍ਸਂਕ੍ਰਮਾਂਸ੍ਤਥਾ ॥ ੮.

ਰਾਜ ਮਾਰਗ, ਗਲੀ-ਮੋਹੱਲੇ, ਗੰਦੇ ਚੌਕ, ਦਰਵਾਜੇ, ਥਰ, ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਥੋ ਨਦ੍ਯੋऽਥ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਚੈਤ੍ਯਵृਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਮਹਾਪਥਾਨ੍ । ਪਿਸ਼ਾਚਾ ਵਿਨਿਵਿष੍ਟਾ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨੇष੍ਵੇਤੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ ੮.

ਰਾਹਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਸਤੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਪਿਸਾਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਧਾਰ੍ਮਿਕਾ ਜਨਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਆਜੀਵਾ ਵਿਹਿਤਾਃ ਸੁਰੈਃ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ਸਙ੍ਕਰਿਕਾਃ ਕਾਰੁਸ਼ਿਲ੍ਪਿਜਨਾਸ੍ਤਥਾ ॥ ੮.

ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਅਧਰਮੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ—ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਹੂੰਰ।

ਅਮृਤੋਪਮਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਚੌਰਵਿਸ਼੍ਵਾਸਘਾਤਿਨਾਮ੍। ਏਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਬਿਰਨ੍ਯਾਯੋਪਾਰ੍ਜ੍ਜਿਤੈਰ੍ਧਨੈਃ । ਆਰਭਨ੍ਤੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਿਸ਼ਾਚਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾਃ ॥ ੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਚੋਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਾਤੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਅਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਭੂਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

ਮਧੁਮਾਂਸੌਦਨੈਰ੍ਦਧ੍ਨਾ ਤਿਲਚੂਰ੍ਣਸੁਰਾਸਵੈਃ। ਧੂਪੈਰ੍ਹਾਰਿਦ੍ਰਕृਸ਼ਰੈਸ੍ਤੈਲਭਦ੍ਰਗੁਡੌਦਨੈਃ ॥ ੮.

ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਚੌਲ, ਦਹੀਂ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ, ਸ਼ਰਾਬ, ਧੂਪ, ਹਲਦੀ ਵਾਲਾ ਚੌਲ, ਤੇਲ, ਗੁੜ ਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਚੌਲ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ।

ਕृष੍ਣਾਨਿ ਚੈਵ ਵਾਸਾਂਸਿ ਧੂਪਾਃ ਸੁਮਨਸਸ੍ਤਥਾ। ਏਵਂ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਬਲਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈ ਪਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿषੁ। ਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਮਨੁਜ੍ਞਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸੋऽਧਿਪਤਿਰ੍ਦਦੌ ॥ ੮.

ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ, ਧੂਪ ਤੇ ਫੁੱਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ।

ਸਰ੍ਵਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚਾਨਾਂ ਗਿਰਿਸ਼ਂ ਸ਼ੂਲਪਾਣਿਨਮ੍ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤ੍ਵਜਨਯਨ੍ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਨ੍ਸਿਂਹਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਮਿਨੀ ॥ ੮.

ਸਭ ਜੀਵ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਲਈ, ਗਿਰਿਸ਼ਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਬਾਘ ਤੇ ਸਿੰਘ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ।

ਦ੍ਵਿਪਿਨਸ਼੍ਚ ਸੁਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਲੇਯਾਸ਼੍ਚਾਮਿषਾਸ਼ਿਨਃ। ऋषਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਂ ਨਿਬੋਧਤ। ਤਸ੍ਯਾ ਦੁਹਿਤਰਃ ਪਞ੍ਚ ਤਾਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼੍ਰृਣੁ ॥ ੮.

ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਥੀ, ਤੇ ਸੱਪ ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੀ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਪੂਰੀ ਸਮਝੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

ਮੀਨਾ ਮਾਤਾ ਤਥਾ ਵृਤ੍ਤਾ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਅਨੁਵृਤ੍ਤਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਤਾਸਾਂ ਵੈ ਸ਼੍ਰृਣੁਤ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੮.

ਮੀਨਾ, ਮਾਤਾ, ਵ੍ਰਤਾ, ਪਰਿਵ੍ਰਤਾ, ਤੇ ਅਨੁਵ੍ਰਤਾ—ਇਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ; ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਸਹਸ੍ਰਦਨ੍ਤਾ ਮਕਰਾਃ ਪਾਠੀਨਾਸ੍ਤਾਮਰੋਹਿਤਾਃ। ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਰ੍ਹਿ ਗਣੋ ਮੈਨੋ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣ ਉਚ੍ਯਤੇ ॥ ੮.

ਹਜ਼ਾਰ ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਮਕੜ, ਪਾਠੀਨ, ਤਾਮਰਾ, ਤੇ ਰੋਹਿਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਟੋਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਾਹਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾਨੁਜ੍ਯੇष੍ਠਕਾ ਅਪਿ। ਨਿष੍ਕਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਮਤਾ ਵ੍ਯਜਨਯਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ ੮.

ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਕੜ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੀ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਕ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।

ਵृਤ੍ਤਾ ਕੂਰ੍ਮਵਿਕਾਰਾਣਿ ਨੈਕਾਨਿ ਜਲਚਾਰਿਣਾਮ੍। ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਵਿਕਾਰਾਣਿ ਜਨਯਾਮਾਸ ਨੈਕਸ਼ਃ ॥ ੮.

ਕੁੰਬੀਆਂ, ਕਛੂਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਤੂਆਂ, ਤੇ ਸਾਂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

ਮਣ੍ਡੂਕਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਿ ਅਨੁਵृਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ। ਐਣੇਯਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਿ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੮.

ਕੁੰਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਾਵਟਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਮੱਛੀਆਂ, ਤੇ ਘੋਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

ਤਥਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਵਿਕਾਰਾਣਿ ਵਰਾਟਕਕृਤਾਨਿ ਚ। ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਵਿਕਾਰਾਣਿ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਜਾਯਤ ॥ ੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਪਾਂ ਤੇ ਕੇਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ, ਤੇ ਸਾਂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।

ਕਾਲਕੂਟਵਿਕਾਰਾਣਿ ਜਲੌਕਵਿਹਿਤਾਨਿ ਚ । ਇਤ੍ਯੇष ਹਿ ऋषੇਰ੍ਵਂਸ਼ਃ ਪਞ੍ਚਸ਼ਾਖਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੮.

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਤੇ ਜੌਂਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਤਿਰ੍ਯਗਂ ਹੇਤੁਕਮਾਦ੍ਯਾਦੁਰ੍ਬਹੁਲਂ ਵਂਸ਼ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍। ਸਂਸ੍ਵੇਦਜਵਿਕਾਰਾਣਿ ਯਥਾ ਯੇਭ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹ ॥ ੮.

ਪਸੂਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਜੋ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਪਿਕਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਕਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਮਨੁष੍ਯਾਃ ਸ੍ਵੇਦਮਲਜਾਃ ਉਸ਼ਨਾ ਨਾਮ ਜਨ੍ਤਵਃ। ਨਾਨਾਪਿਪੀਲਿਕਗਣਾਃ ਕੀਟਕਾ ਬਦ੍ਧਪਾਦਕਾਃ ॥ ੮.

ਗੋਸਾਪਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ਼ਨਾ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਟੀਆਂ, ਕੀੜੇ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਤੂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।