ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਵਿਧਿਂ ਪੁਨਃ। ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰਾਦੌ ਪ੍ਰਜਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰਤਾਯੁਗੇ ਤੁ ਯਾ। ਪਰਿਵृਤ੍ਤੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਃ ਸਾ ਸਂਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੫੮.

ਦੁਆਪਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਯੁਗ ਬਦਲਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਲੋਭੋऽਧृਤਿਰ੍ਵਣਿਗ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੫੮.

ਫਿਰ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਲਾਲਚ, ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਪਾਰ, ਲੜਾਈ ਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿੱਤਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤਮ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਞ੍ਚਾ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਃ। ਯਜ੍ਞੌषਧੇਃ ਪਸ਼ੋਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਮਦੋ ਦਮ੍ਭੋऽਕ੍ਸ਼ਮਾ ਬਲਮ੍। ਏषਾਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੮.

ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰਣੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਨਸ਼ਾ, ਪਖੰਡ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਤਾਕਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯੇ ਕृਤੇ ਚ ਧਰ੍ਮੋऽਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ ।। ੫੮.

ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਿਪਰਿਧ੍ਵਂਸਃ ਸਂਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਃ। ਦ੍ਵੈਧਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੮.

ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੈਧਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਸ੍ਮृਤੇਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ। ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦਿਗਮਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ। ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਮਤਿਭੇਦੋ ਭਵੇਨ੍ਨृਣਾਮ੍ ।। ੫੮.

ਵੈਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਨਿਸਚੈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਅਣਜਾਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਰ੍ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣ ਚ। ਅਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਭਿਗਮ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ।

ਕਾਰਣਾਨਾਞ੍ਚ ਵਕੈਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਮਤਿਭੇਦੇ ਚ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੫੮.

ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤਰਕ ਦੀ ਅਣਨਿਸਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋ ਦृष੍ਟਿਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਃ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੁਲਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍। ਏਕੋ ਵੇਦਸ਼੍ਵਤੁष੍ਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਸ੍ਵਿਹ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਾਈ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਾਖਾਂ ਸਨ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।

ਸਂਰੋਧਾਦਾਯੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਚ । ਵੇਦਵ੍ਯਾਸੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤੁ ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰਾਦਿषੁ ।। ੫੮.

ਆਯੁ ਦੀ ਘਟਾਈ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦਵਾਪਰ ਤੋਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

ऋषਿਪੁਤ੍ਰੈਃ ਪੁਨਰ੍ਵੇਦਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦृष੍ਟਿਵਿਭ੍ਰਮੈਃ। ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ ।। ੫੮.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆ ਗਈ।

ਸਂਹਿਤਾ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮ੍ਨਾਂ ਸਂਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਿਭਿਃ। ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵੈਕृਤਾਚ੍ਚੈਵ ਦृष੍ਟਿਭਿਨ੍ਨੈਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੫੮.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਕਲ੍ਪਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਵਚਨਾਨਿ ਚ। ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਹਿਤਾਸ੍ਤੀਰ੍ਥੈਃ ਕੇਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਿਨ੍ਨਵृਤ੍ਤਾਸ਼੍ਰਮਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਏਕਮਾਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸੀਦ੍ਦ੍ਵੈਧਂ ਪੁਨਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੮.

ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਆਧਵਰਯੁ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥੈਃ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੁਲਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍। ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੈਰ੍ਬਹੁਧਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਕृਤਮ੍ ।। ੫੮.

ਆਮ ਅਤੇ ਉਲਟ ਅਰਥਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣੀ ਹੈ; ਆਧਵਰਯੁਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਥੈਵਾਥਰ੍ਵऋਕ੍ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਕ੍ਸ਼ਯੈਃ। ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਭਿਨ੍ਨੇ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਥਰਵ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਵੰਡਾਂ ਕਰਕੇ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਮਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੈषਾਂ ਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਃ ਕਲੌ ।। ੫੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਉਪਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਅਵृष੍ਟਿਰ੍ਮਰਣਞ੍ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਦ੍ਵਵਾਃ ।। ੫੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਵੀ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਕਾ, ਮੌਤ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਤੇ ਆਫਤਾਂ ਵੀ।

ਵਾਙ੍ਮਨਃਕਰ੍ਮਜੈਰ੍ਦੁਃਖੈਰ੍ਨਿਰ੍ਵੇਦੋ ਜਾਯਤੇ ਪੁਨਃ । ਨਿਰ੍ਵੇਦਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਦੁਃਖਮੋਕ੍ਸ਼ ਵਿਚਾਰਣਾ ।। ੫੮.

ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਨਿਰਾਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਿਰਾਸਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਚਾਰਾਣਾਚ੍ਚ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਦ੍ਦੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍। ਦੋषਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਜ੍ਞਾਨਸਮ੍ਭਵਃ ।। ੫੮.

ਖੋਜ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੇषਾਞ੍ਚ ਮਾਨਿਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਦ੍ਯੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਃ ।। ੫੮.

ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਜ੍ਯੌਤਿषਸ੍ਯ ਚ। ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।। ੫੮.

ਆਯੁਰਵੇਦ, ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਅੰਗਾਂ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹ ਹਨ।

ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍। ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਭਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਤਿਭੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਨृਣਾਮ੍ ।। ੫੮.

ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾ ਦ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ। ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਯਕ੍ਲੇਸ਼ਪੁਰਸ੍ਕृਤਾ ।। ੫੮.

ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।

ਲੋਭੇऽਧृਤਿਰ੍ਵਣਿਗ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ। ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਯਨਂ ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਙ੍ਕਰਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੮.

ਲੋਭ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਪਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਣਸੁਝੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਵੇਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰੋਗੋ ਲੋਭੋ ਵਧਸ੍ਤਥਾ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਪਰਿਧ੍ਵਂਸਾਃ ਕਾਮਦ੍ਵੇषੌ ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੮.

ਦਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੂਰ੍ਣੇ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਪਰਮਾਯੁਸ੍ਤੁਥਾ ਨृਣਾਮ੍। ਨਿਃਸ਼ੇਪੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਤੁ ਪਾਦਤਃ ।। ੫੮.

ਜਦੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਇਕ ਪੈਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤੇ ਗੁਣੈਰ੍ਹੀਨੋ ਧਰ੍ਮੋऽਸੌ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਤੁ । ਤਥੈਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਪਾਦੇਨ ਅਂਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਤਿष੍ਠਤੇ ।। ੫੮.

ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਇਕ ਪੈਰ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।