ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਦ੍ਰੋਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਲੋਭਸ਼੍ਚ ਦਮੋ ਭੂਤਦਯਾ ਤਪਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਮਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ। ਸਨਾਤਨਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਮੂਲਮੇਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍ ।। ੫੭.

ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ, ਸਚਾਈ, ਦਇਆ, ਮਾਫੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਣੇ ਔਖੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਮਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਯਜ੍ਞੇਨ ਦੇਵਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਤਪਸਾ ਪੁਨਃ ।। ੫੭.

ਯਜਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ; ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਸਂਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਲਯਮ੍। ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚੈਤਾ ਗਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੭.

ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵਿਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇ। ऋषੀਣਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਞ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ऋषਯੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਦ੍ਭੁਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਲੇਨ ਤੁ। ਵਸੋਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਨਾਦृਤ੍ਯ ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯਥਾਗਤਾਃ ।। ੫੭.

ਫਿਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਦੇਖਿਆ, ਵਸੁ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।

ਗਤੇषੁ ਦੇਵਸਙ੍ਘੇषੁ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਮਵਾਪ੍ਨੁਯੁਃ। ਸ਼੍ਰੂਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਤਪਃਸਿਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਯਾ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਤਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦੌ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ। ਸੁਮੇਧਾ ਵਿਰਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਦ੍ਰਜ ਏਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਹਵਿਰ੍ਦ੍ਧਾਨਾਦਯੋ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉਤਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਵਸੁ, ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸ਼ੰਖਪਾਦਰਜ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿ, ਪਰਜਨਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ।

ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਬਹਵੋ ਨृਪਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦਿਵਂ ਗਤਾਃ। ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯੇषਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੫੭.

ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਟੱਲ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਤਪਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਾਰਣੈਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤਪਸਾ ਸृष੍ਟ ਜਗਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪੁਰਾ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਪ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ ਤਦ੍ਯਜ੍ਞਂ ਤਪੋਮੂਲਮਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਹ੍ਯੇਵਮਤਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਤਤਃਪ੍ਰਭृਤਿ ਯਜ੍ਞੋऽਯਂ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ ।। ੫੭.

ਇਸ ਲਈ, ਯਜਨ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਤਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਜਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਆਇਆ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਵਿਧਿਂ ਪੁਨਃ। ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰਾਦੌ ਪ੍ਰਜਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰਤਾਯੁਗੇ ਤੁ ਯਾ। ਪਰਿਵृਤ੍ਤੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਃ ਸਾ ਸਂਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੫੮.

ਦੁਆਪਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਯੁਗ ਬਦਲਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਲੋਭੋऽਧृਤਿਰ੍ਵਣਿਗ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੫੮.

ਫਿਰ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਲਾਲਚ, ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਪਾਰ, ਲੜਾਈ ਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿੱਤਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤਮ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਞ੍ਚਾ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਃ। ਯਜ੍ਞੌषਧੇਃ ਪਸ਼ੋਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਮਦੋ ਦਮ੍ਭੋऽਕ੍ਸ਼ਮਾ ਬਲਮ੍। ਏषਾਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੮.

ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰਣੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਨਸ਼ਾ, ਪਖੰਡ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਤਾਕਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯੇ ਕृਤੇ ਚ ਧਰ੍ਮੋऽਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ ।। ੫੮.

ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਿਪਰਿਧ੍ਵਂਸਃ ਸਂਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਃ। ਦ੍ਵੈਧਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੮.

ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੈਧਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਸ੍ਮृਤੇਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ। ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦਿਗਮਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ। ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਮਤਿਭੇਦੋ ਭਵੇਨ੍ਨृਣਾਮ੍ ।। ੫੮.

ਵੈਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਨਿਸਚੈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਅਣਜਾਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਰ੍ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣ ਚ। ਅਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਭਿਗਮ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ।

ਕਾਰਣਾਨਾਞ੍ਚ ਵਕੈਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਮਤਿਭੇਦੇ ਚ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੫੮.

ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤਰਕ ਦੀ ਅਣਨਿਸਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤੋ ਦृष੍ਟਿਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਃ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੁਲਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍। ਏਕੋ ਵੇਦਸ਼੍ਵਤੁष੍ਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਸ੍ਵਿਹ ਵਿਧੀਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਾਈ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਾਖਾਂ ਸਨ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।

ਸਂਰੋਧਾਦਾਯੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਚ । ਵੇਦਵ੍ਯਾਸੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤੁ ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰਾਦਿषੁ ।। ੫੮.

ਆਯੁ ਦੀ ਘਟਾਈ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਦਵਾਪਰ ਤੋਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

ऋषਿਪੁਤ੍ਰੈਃ ਪੁਨਰ੍ਵੇਦਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦृष੍ਟਿਵਿਭ੍ਰਮੈਃ। ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ ।। ੫੮.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਸੁਰ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆ ਗਈ।

ਸਂਹਿਤਾ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮ੍ਨਾਂ ਸਂਹਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਰ੍षਿਭਿਃ। ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵੈਕृਤਾਚ੍ਚੈਵ ਦृष੍ਟਿਭਿਨ੍ਨੈਃ ਵ੍ਕਚਿਤ੍ਵ੍ਕਚਿਤ੍ ।। ੫੮.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਕਲ੍ਪਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਵਚਨਾਨਿ ਚ। ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਹਿਤਾਸ੍ਤੀਰ੍ਥੈਃ ਕੇਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ।। ੫੮.

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਿਨ੍ਨਵृਤ੍ਤਾਸ਼੍ਰਮਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ। ਏਕਮਾਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸੀਦ੍ਦ੍ਵੈਧਂ ਪੁਨਸ੍ਤਤਃ ।। ੫੮.

ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਆਧਵਰਯੁ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ।

ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥੈਃ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕੁਲਨ੍ਤ੍ਵਿਦਮ੍। ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੈਰ੍ਬਹੁਧਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਕृਤਮ੍ ।। ੫੮.

ਆਮ ਅਤੇ ਉਲਟ ਅਰਥਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣੀ ਹੈ; ਆਧਵਰਯੁਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤਥੈਵਾਥਰ੍ਵऋਕ੍ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਕ੍ਸ਼ਯੈਃ। ਵ੍ਯਾਕੁਲਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਭਿਨ੍ਨੇ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ।। ੫੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਥਰਵ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਵੰਡਾਂ ਕਰਕੇ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਮਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੈषਾਂ ਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਃ । ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਪੁਨਃ ਕਲੌ ।। ੫੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਉਪਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੇषਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਅਵृष੍ਟਿਰ੍ਮਰਣਞ੍ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਦ੍ਵਵਾਃ ।। ੫੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਵੀ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਕਾ, ਮੌਤ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਤੇ ਆਫਤਾਂ ਵੀ।