ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯष੍ਟਵ੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਮੇਧ੍ਯੈਰਥ ਬੀਜੈਃ ਫਲੈਸ੍ਤਥਾ। ਹਿਂਸਾਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਇਤਿ ਮੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੭.

'ਯਜਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬੀਜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।'

ਯਥੇਹ ਸਂਹਿਤਾਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਹਿਂਸਾਲਿਙ੍ਗਾ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਸ੍ਤਾਰਕਾਦਿਭਿਃ। ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਨ੍ਮਯਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾ ਮਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਥ ।। ੫੭.

'ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਲੰਮੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਨਾ ਸੋਚੋ।'

ਯਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤਾ ਯਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਨੋऽਨृਤਂ ਵਚਃ। ਏਵਂ ਹृਤੋਤ੍ਤਰਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਪੋਧਨਾਃ ।। ੫੭.

'ਜੇ ਉਹੀ ਮੰਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਯਜਨਾ ਚੱਲੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

ਅਧਸ੍ਵ ਭਵਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਮਰ੍ਥਂ ਵਾਗ੍ਯਤੋ ਭਵ। ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ ਨृਪੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਸਾਤਲਮ੍ ।। ੫੭.

'ਉਹ ਗੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾ, ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।'

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨृਪਤਿਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਸਾਤਲਮ੍। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਚਾਰੀ ਵਸੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸਾਤਲਚਰੋऽਭਵਤ੍ ।। ੫੭.

ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਵਸੁਧਾਤਲਵਾਸੀ ਤੁ ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸੋऽਭਵਤ੍। ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਤ੍ਤਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਰਥਾਗਤਃ ।। ੫੭.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਬਚਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਰਥ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਮੇਕੇਨ ਬਹੁਜ੍ਞੇਨਾਪਿ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਬਹੂਦ੍ਧਾਰਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦ੍‌ਦੂਰਮੁਪਾਗਤਿਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਕ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕੇਨਚਿਤ੍। ਦੇਵਾਨृषੀਨੁਪਾਦਾਯ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਮृਤੇ ਮਨੁਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਮਨੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹਿਂਸਾਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਰਮੁਕ੍ਤਂ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ऋषਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਦਿਵਂ ਯਯੁਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ; ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਦਾਨਂ ਯਜ੍ਞਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਤੁਚ੍ਛਂ ਮੂਲਂ ਫਲਂ ਸ਼ਾਕਮੁਦਪਾਤ੍ਰਂ ਤਪੋਧਨਾਃ। ਏਵਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਭਵਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤਪਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੂਲ, ਫਲ, ਸਾਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹਨ।

ਅਦ੍ਰੋਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਲੋਭਸ਼੍ਚ ਦਮੋ ਭੂਤਦਯਾ ਤਪਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਮਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ। ਸਨਾਤਨਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਮੂਲਮੇਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍ ।। ੫੭.

ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ, ਸਚਾਈ, ਦਇਆ, ਮਾਫੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਣੇ ਔਖੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਮਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਯਜ੍ਞੇਨ ਦੇਵਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਤਪਸਾ ਪੁਨਃ ।। ੫੭.

ਯਜਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ; ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਸਂਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਲਯਮ੍। ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚੈਤਾ ਗਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੭.

ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵਿਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇ। ऋषੀਣਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਞ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ऋषਯੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਦ੍ਭੁਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਲੇਨ ਤੁ। ਵਸੋਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਨਾਦृਤ੍ਯ ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯਥਾਗਤਾਃ ।। ੫੭.

ਫਿਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਦੇਖਿਆ, ਵਸੁ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।

ਗਤੇषੁ ਦੇਵਸਙ੍ਘੇषੁ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਮਵਾਪ੍ਨੁਯੁਃ। ਸ਼੍ਰੂਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਤਪਃਸਿਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਯਾ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਤਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦੌ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ। ਸੁਮੇਧਾ ਵਿਰਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਦ੍ਰਜ ਏਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਹਵਿਰ੍ਦ੍ਧਾਨਾਦਯੋ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉਤਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਵਸੁ, ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸ਼ੰਖਪਾਦਰਜ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿ, ਪਰਜਨਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ।

ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਬਹਵੋ ਨृਪਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦਿਵਂ ਗਤਾਃ। ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯੇषਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੫੭.

ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਟੱਲ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਤਪਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਾਰਣੈਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤਪਸਾ ਸृष੍ਟ ਜਗਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪੁਰਾ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਪ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ ਤਦ੍ਯਜ੍ਞਂ ਤਪੋਮੂਲਮਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍। ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਂ ਹ੍ਯੇਵਮਤਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ। ਤਤਃਪ੍ਰਭृਤਿ ਯਜ੍ਞੋऽਯਂ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਵ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ ।। ੫੭.

ਇਸ ਲਈ, ਯਜਨ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਤਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਜਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਆਇਆ।

ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਵਿਧਿਂ ਪੁਨਃ। ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰਾਦੌ ਪ੍ਰਜਾਨਾਨ੍ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰਤਾਯੁਗੇ ਤੁ ਯਾ। ਪਰਿਵृਤ੍ਤੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਃ ਸਾ ਸਂਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।। ੫੮.

ਦੁਆਪਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਯੁਗ ਬਦਲਣ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ। ਲੋਭੋऽਧृਤਿਰ੍ਵਣਿਗ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।। ੫੮.

ਫਿਰ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਲਾਲਚ, ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਪਾਰ, ਲੜਾਈ ਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿੱਤਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤਮ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਞ੍ਚਾ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਃ। ਯਜ੍ਞੌषਧੇਃ ਪਸ਼ੋਰ੍ਦਣ੍ਡੋ ਮਦੋ ਦਮ੍ਭੋऽਕ੍ਸ਼ਮਾ ਬਲਮ੍। ਏषਾਂ ਰਜਸ੍ਤਮੋਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸ੍ਮृਤਾ ।। ੫੮.

ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰਣੇ, ਯਜਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਨਸ਼ਾ, ਪਖੰਡ, ਜੂਆ ਅਤੇ ਤਾਕਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਆਦ੍ਯੇ ਕृਤੇ ਚ ਧਰ੍ਮੋऽਸ੍ਤਿ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ ।। ੫੮.

ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਲਝਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਿਪਰਿਧ੍ਵਂਸਃ ਸਂਕੀਰ੍ਤ੍ਤ੍ਯਤੇ ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਃ। ਦ੍ਵੈਧਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ।। ੫੮.

ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵੈਧਾਤ੍ ਸ਼੍ਰੁਤੇਃ ਸ੍ਮृਤੇਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ। ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦਿਗਮਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ। ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਮਤਿਭੇਦੋ ਭਵੇਨ੍ਨृਣਾਮ੍ ।। ੫੮.

ਵੈਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਨਿਸਚੈ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਅਣਜਾਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਰ੍ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣ ਚ। ਅਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨੇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਭਿਗਮ੍ਯਤੇ ।। ੫੮.

ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ।

ਕਾਰਣਾਨਾਞ੍ਚ ਵਕੈਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍। ਮਤਿਭੇਦੇ ਚ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੫੮.

ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤਰਕ ਦੀ ਅਣਨਿਸਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।