ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਾ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਭਾਜਸ੍ਤਥਾ ਤੁ ਯੇ। ਤਾਨ੍ ਯਜਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਦੇਵਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ।। ੫੭.

ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਧ੍ਵਰ੍ਯਵਃ ਪ੍ਰੈषਕਾਲੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾ ਯੇ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਮਹਰ੍षਯਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੀਨਾਨ੍ ਪਸ਼ੁਗਣਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕੋऽਯਂ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਸ੍ਤਵ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅਧਵਰਯੂ ਹਨ, ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਖੜਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: 'ਇਹ ਤੇਰਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯਜਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ?'

ਅਧਰ੍ਮੋ ਬਲਵਾਨੇष ਹਿਂਸਾਧਰ੍ਮੇਪ੍ਸਯਾ ਤਵ। ਨੇष੍ਟਃ ਪਸ਼ੁਵਧਸ੍ਤ੍ਵੇष ਤਵ ਯਜ੍ਞੇ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ ।। ੫੭.

'ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ।'

ਅਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਗਾਤਾਯ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਃ ਪਸ਼ੁਭਿਸ੍ਤ੍ਵਯਾ। ਨਾਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮੋऽਯਂ ਨ ਹਿਂਸਾ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

'ਤੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਅਨਿਆਇ ਹੀ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।'

ਆਗਮੇਨ ਭਵਾਨ੍ ਯਜ੍ਞਂ ਕਰੋਤੁ ਯਦਿਹੇਚ੍ਛਸਿ। ਵਿਧਿਦृष੍ਟੇਨ ਯਜ੍ਞੇਨ ਧਰ੍ਮਮਵ੍ਯਯਹੇਤੁਨਾ। ਯਜ੍ਞਬੀਜੈਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਯੇषੁ ਹਿਂਸਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

'ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਟੱਲ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ।'

ਤ੍ਰਿਵਰ੍षਪਰਮਂ ਕਾਲਮੁषਿਤੈਰਪ੍ਰਰੋਹਿਭਿਃ। ਏष ਧਰ੍ਮੋ ਮਹਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਿਙਿਤਃ ਪੁਰਾ ।। ੫੭.

'ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਧਰਮ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।'

ਏਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਗਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ। ਜਙ੍ਗਮੈਃ ਸ੍ਥਾਵਰੈਰ੍ਵੇਤਿ ਕੈਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: 'ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?'

ਤੇ ਤੁ ਖਿਨ੍ਨਾ ਵਿਵਾਦੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਾ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਸਨ੍ਧਾਯ ਵਾਕ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਪਚ੍ਛੁਸ਼੍ਚੇਸ਼੍ਵਰਂ ਵਸੁਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਕਥਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਰ੍ਨृਪ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦੇ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਨਃ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੫੭.

'ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਸਾਨੂੰ ਉਤਾਨਪਾਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।'

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਤਸ੍ਤੇषਾਮਵਿਚਾਰ੍ਯ ਬਲਾਬਲਮ੍। ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨੁਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਯਜ੍ਞਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਵਾਚ ਹ। ਯਥੋਪਦਿष੍ਟੈਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ।। ੫੭.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸੀ, ਤੇ ਆਖਿਆ: 'ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।'

ਯष੍ਟਵ੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਮੇਧ੍ਯੈਰਥ ਬੀਜੈਃ ਫਲੈਸ੍ਤਥਾ। ਹਿਂਸਾਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਇਤਿ ਮੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੭.

'ਯਜਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬੀਜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।'

ਯਥੇਹ ਸਂਹਿਤਾਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਹਿਂਸਾਲਿਙ੍ਗਾ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਸ੍ਤਾਰਕਾਦਿਭਿਃ। ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਨ੍ਮਯਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾ ਮਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਥ ।। ੫੭.

'ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਲੰਮੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਨਾ ਸੋਚੋ।'

ਯਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤਾ ਯਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਨੋऽਨृਤਂ ਵਚਃ। ਏਵਂ ਹृਤੋਤ੍ਤਰਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਪੋਧਨਾਃ ।। ੫੭.

'ਜੇ ਉਹੀ ਮੰਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਯਜਨਾ ਚੱਲੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

ਅਧਸ੍ਵ ਭਵਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਮਰ੍ਥਂ ਵਾਗ੍ਯਤੋ ਭਵ। ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ ਨृਪੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਸਾਤਲਮ੍ ।। ੫੭.

'ਉਹ ਗੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾ, ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।'

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨृਪਤਿਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਸਾਤਲਮ੍। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਚਾਰੀ ਵਸੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸਾਤਲਚਰੋऽਭਵਤ੍ ।। ੫੭.

ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਵਸੁਧਾਤਲਵਾਸੀ ਤੁ ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸੋऽਭਵਤ੍। ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਤ੍ਤਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਰਥਾਗਤਃ ।। ੫੭.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਬਚਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਰਥ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਮੇਕੇਨ ਬਹੁਜ੍ਞੇਨਾਪਿ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਬਹੂਦ੍ਧਾਰਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦ੍‌ਦੂਰਮੁਪਾਗਤਿਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਕ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕੇਨਚਿਤ੍। ਦੇਵਾਨृषੀਨੁਪਾਦਾਯ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਮृਤੇ ਮਨੁਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਮਨੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹਿਂਸਾਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਰਮੁਕ੍ਤਂ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ऋषਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਦਿਵਂ ਯਯੁਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ; ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਦਾਨਂ ਯਜ੍ਞਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਤੁਚ੍ਛਂ ਮੂਲਂ ਫਲਂ ਸ਼ਾਕਮੁਦਪਾਤ੍ਰਂ ਤਪੋਧਨਾਃ। ਏਵਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਭਵਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾਨ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਤਪਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੂਲ, ਫਲ, ਸਾਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹਨ।

ਅਦ੍ਰੋਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਲੋਭਸ਼੍ਚ ਦਮੋ ਭੂਤਦਯਾ ਤਪਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਮਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਧृਤਿਃ। ਸਨਾਤਨਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਮੂਲਮੇਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍ ।। ੫੭.

ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ, ਸਚਾਈ, ਦਇਆ, ਮਾਫੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਨਾ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲਣੇ ਔਖੇ ਹਨ।

ਧਰ੍ਮਮਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍। ਯਜ੍ਞੇਨ ਦੇਵਾਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਤਪਸਾ ਪੁਨਃ ।। ੫੭.

ਯਜਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ; ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਸਂਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਲਯਮ੍। ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚੈਤਾ ਗਤਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੫੭.

ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਲੀਨਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵਿਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇ। ऋषੀਣਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਞ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।

ਤਤਸ੍ਤੇ ऋषਯੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਦ੍ਭੁਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਲੇਨ ਤੁ। ਵਸੋਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਨਾਦृਤ੍ਯ ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯਥਾਗਤਾਃ ।। ੫੭.

ਫਿਰ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਦੇਖਿਆ, ਵਸੁ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।

ਗਤੇषੁ ਦੇਵਸਙ੍ਘੇषੁ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਮਵਾਪ੍ਨੁਯੁਃ। ਸ਼੍ਰੂਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਤਪਃਸਿਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਯਾ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਤਪ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦੌ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ। ਸੁਮੇਧਾ ਵਿਰਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ਙ੍ਖਪਾਦ੍ਰਜ ਏਵ ਚ। ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਹਵਿਰ੍ਦ੍ਧਾਨਾਦਯੋ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉਤਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਵਸੁ, ਸੁਮੇਧਾ, ਵਿਰਜਾ, ਸ਼ੰਖਪਾਦਰਜ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿ, ਪਰਜਨਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ।

ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਬਹਵੋ ਨृਪਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਦਿਵਂ ਗਤਾਃ। ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯੇषਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ।। ੫੭.

ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ—ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਟੱਲ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ਤਪਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਕਾਰਣੈਃ। ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤਪਸਾ ਸृष੍ਟ ਜਗਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪੁਰਾ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਪ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।