ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਥਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍। ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾਵਤ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਮੇ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਿਵੇਂ ਚਲ ਪਈ? ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾਯਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕृਤਯੁਗੇਨ ਵੈ। ਕਲਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਦਾ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਪੁਨਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਸੰਧੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਲਾ ਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਆ ਗਈ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।

ਸਮ੍ਭਾਰਾਂਸ੍ਤਾਂ ਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭृਤ੍ਯ ਕਥਂ ਯਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਃ। ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸੂਤਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ।। ੫੭.

ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ।

iਯਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍। ਓषਧੀषੁ ਚ ਜਾਤਾਸੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜਨੇ। ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਯਾਂ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮਪੁਰੇषੁ ਚ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲ ਪਈ—ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਖੇਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸਂਹਿਤਾਮ੍। ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਸਂਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾਥ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰੇषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੫੭.

ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮੁਗਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਯਤ੍ਤਦਾ। ਦੈਵਤੈਃ ਸਹਿਤਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਭਾਰਸਮ੍ਭृਤਮ੍ ।। ੫੭.

ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਅਥਾਸ਼੍ਵਮੇਧੇ ਵਿਤਤੇ ਸਮਾਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਯਜਨ੍ਤੇ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਮੇਧ੍ਯੈਰ੍ਹੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਗਤਾਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ।

ਕਰ੍ਮਵ੍ਯਗ੍ਰੇषੁ ऋਤ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ੁ ਸਤਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮਣਿ। ਸਮ੍ਪ੍ਰਗੀਤੇषੁ ਤੇष੍ਵੇਵਮਾਗਮੇष੍ਵਥ ਸਤ੍ਵਰਮ੍ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਜਨ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ—

ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਲਘੁषੁ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁਵृषਭੇषੁ ਚ। ਆਲਬ੍ਧੇषੁ ਚ ਮੇਧ੍ਯੇषੁ ਤਥਾ ਪਸ਼ੁਗਣੇषੁ ਵੈ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਹਲਕੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਮੁੱਖ ਯਜਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਨਵਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—

ਹਵਿष੍ਯਗ੍ਨੌ ਹੂਯਮਾਨੇ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦੇਵਹੋਤृਭਿਃ। ਆਹੂਤੇषੁ ਚ ਦੇਵੇषੁ ਯਜ੍ਞਭਾਕ੍ਸ਼ੁ ਮਹਾਤ੍ਮਸੁ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਪੰਡਤ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ-ਅੱਗ 'ਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਾ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਭਾਜਸ੍ਤਥਾ ਤੁ ਯੇ। ਤਾਨ੍ ਯਜਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਦੇਵਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ।। ੫੭.

ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਧ੍ਵਰ੍ਯਵਃ ਪ੍ਰੈषਕਾਲੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾ ਯੇ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਮਹਰ੍षਯਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੀਨਾਨ੍ ਪਸ਼ੁਗਣਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕੋऽਯਂ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਸ੍ਤਵ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅਧਵਰਯੂ ਹਨ, ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਖੜਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: 'ਇਹ ਤੇਰਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯਜਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ?'

ਅਧਰ੍ਮੋ ਬਲਵਾਨੇष ਹਿਂਸਾਧਰ੍ਮੇਪ੍ਸਯਾ ਤਵ। ਨੇष੍ਟਃ ਪਸ਼ੁਵਧਸ੍ਤ੍ਵੇष ਤਵ ਯਜ੍ਞੇ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ ।। ੫੭.

'ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ।'

ਅਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਗਾਤਾਯ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਃ ਪਸ਼ੁਭਿਸ੍ਤ੍ਵਯਾ। ਨਾਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮੋऽਯਂ ਨ ਹਿਂਸਾ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

'ਤੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਅਨਿਆਇ ਹੀ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।'

ਆਗਮੇਨ ਭਵਾਨ੍ ਯਜ੍ਞਂ ਕਰੋਤੁ ਯਦਿਹੇਚ੍ਛਸਿ। ਵਿਧਿਦृष੍ਟੇਨ ਯਜ੍ਞੇਨ ਧਰ੍ਮਮਵ੍ਯਯਹੇਤੁਨਾ। ਯਜ੍ਞਬੀਜੈਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਯੇषੁ ਹਿਂਸਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

'ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਟੱਲ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ।'

ਤ੍ਰਿਵਰ੍षਪਰਮਂ ਕਾਲਮੁषਿਤੈਰਪ੍ਰਰੋਹਿਭਿਃ। ਏष ਧਰ੍ਮੋ ਮਹਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਿਙਿਤਃ ਪੁਰਾ ।। ੫੭.

'ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਧਰਮ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।'

ਏਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਗਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ। ਜਙ੍ਗਮੈਃ ਸ੍ਥਾਵਰੈਰ੍ਵੇਤਿ ਕੈਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: 'ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?'

ਤੇ ਤੁ ਖਿਨ੍ਨਾ ਵਿਵਾਦੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਾ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਸਨ੍ਧਾਯ ਵਾਕ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਪਚ੍ਛੁਸ਼੍ਚੇਸ਼੍ਵਰਂ ਵਸੁਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਕਥਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਰ੍ਨृਪ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦੇ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਨਃ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੫੭.

'ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਸਾਨੂੰ ਉਤਾਨਪਾਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।'

ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਤਤਸ੍ਤੇषਾਮਵਿਚਾਰ੍ਯ ਬਲਾਬਲਮ੍। ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਨੁਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਯਜ੍ਞਤਤ੍ਤ੍ਵਮੁਵਾਚ ਹ। ਯਥੋਪਦਿष੍ਟੈਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ ਹੋਵਾਚ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ।। ੫੭.

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਲ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸੀ, ਤੇ ਆਖਿਆ: 'ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।'

ਯष੍ਟਵ੍ਯਂ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਮੇਧ੍ਯੈਰਥ ਬੀਜੈਃ ਫਲੈਸ੍ਤਥਾ। ਹਿਂਸਾਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਇਤਿ ਮੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਸੌ ।। ੫੭.

'ਯਜਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬੀਜਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।'

ਯਥੇਹ ਸਂਹਿਤਾਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਹਿਂਸਾਲਿਙ੍ਗਾ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ਦੀਰ੍ਘੇਣ ਤਪਸਾ ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਸ੍ਤਾਰਕਾਦਿਭਿਃ। ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਨ੍ਮਯਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾ ਮਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਥ ।। ੫੭.

'ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਕਲਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਲੰਮੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਨਾ ਸੋਚੋ।'

ਯਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤਾ ਯਜ੍ਞੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਨੋऽਨृਤਂ ਵਚਃ। ਏਵਂ ਹृਤੋਤ੍ਤਰਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾਨਸ੍ਤਪੋਧਨਾਃ ।। ੫੭.

'ਜੇ ਉਹੀ ਮੰਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾਤੀਓ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਯਜਨਾ ਚੱਲੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।

ਅਧਸ੍ਵ ਭਵਨਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਮਰ੍ਥਂ ਵਾਗ੍ਯਤੋ ਭਵ। ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ ਨृਪੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਸਾਤਲਮ੍ ।। ੫੭.

'ਉਹ ਗੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾ, ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।'

ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨृਪਤਿਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਰਸਾਤਲਮ੍। ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਚਾਰੀ ਵਸੁਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਰਸਾਤਲਚਰੋऽਭਵਤ੍ ।। ੫੭.

ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਵਸੁਧਾਤਲਵਾਸੀ ਤੁ ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸੋऽਭਵਤ੍। ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਂਸ਼ਯਚ੍ਛੇਤ੍ਤਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਰਥਾਗਤਃ ।। ੫੭.

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਬਚਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਵਸੁਰਥ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਵਾਚ੍ਯਮੇਕੇਨ ਬਹੁਜ੍ਞੇਨਾਪਿ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਬਹੂਦ੍ਧਾਰਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦ੍‌ਦੂਰਮੁਪਾਗਤਿਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਕ੍ਯਸ੍ਤੁ ਕੇਨਚਿਤ੍। ਦੇਵਾਨृषੀਨੁਪਾਦਾਯ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਮृਤੇ ਮਨੁਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਮਨੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ।

ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹਿਂਸਾਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਰਮੁਕ੍ਤਂ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ। ऋषਿਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਦਿਵਂ ਯਯੁਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ; ਅਣਗਿਣਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।