ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣਾਣਿਮਾਦ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਭੁਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਅਨ੍ਯੇਨ ਤਪਸਾ ਚੈਵ ऋषੀਨਭਿਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਬਲੇਨ ਤਪਸਾ ਚੈਵ ਦੇਵਦਾਨਵਾਮਾਨੁषਾਨ੍ ।। ੫੭.

ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੈਰਮਾਨੁषੈਃ। ਕੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤਾ ਲਲਾਟੋਰ੍ਣਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚਾਸ੍ਯਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੀ। ਤਾਮ੍ਰਪ੍ਰਭੋष੍ਠਦਨ੍ਤੋष੍ਠਾਃ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਾਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੋਮਸ਼ਾਃ ।। ੫੭.

ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਰੀਰਕ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ, ਜੀਭ, ਮੂੰਹ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਗ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਦੰਦ ਤੇ ਹੋਠ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਵਾਲ।

ਆਜਾਨੁਬਾਹਨਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਲਹਸ੍ਤਾ ਵृषਾਙ੍ਕਿਤਾਃ। ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਣਾਹਾਸ਼੍ਚ ਸਿਂਹਸ੍ਕਨ੍ਧਾਃ ਸੁਮੇਹਨਾਃ । ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਗਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਹਨਵ ਏਵ ਚ ।। ੫੭.

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਥਾਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਂਡ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਪੱਟਾ ਬਨਿਆਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਮੋਢਾ, ਚੰਗੇ ਪੱਟ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਜਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚਕ੍ਰਮਤ੍ਸ੍ਯੌ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਪਦ੍ਮੌ ਤੁ ਹਸ੍ਤਯੋਃ। ਪਞ੍ਚਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਜਰਾ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਹਥਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਚੀਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਅਸਙ੍ਗਾ ਗਤਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾਮ੍। ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਚ ਪਾਤਾਲੇ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਚ ।। ੫੭.

ਚਕਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਾਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਅਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ।

ਇਜ੍ਯਾ ਦਾਨਂ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼ਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿਚ ਯਜਨਾ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਮਰ੍ਯਾਦਾਸ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਹृष੍ਟਪੁष੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਹ੍ਯਰੋਗਾਃ ਪੂਰ੍ਣਮਾਨਸਾਃ ।। ੫੭.

ਕਾਇਦੇ-ਕਨੂਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਲੋਕ ਖੁਸ਼, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਕੋ ਵੇਦਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਵਿਧੌ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਦਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਸਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ । ਏष ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਸਨ੍ਧੌ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੭.

ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਹੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਸੰਧੀ ਸੁਣੋ।

ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਪਾਦੇਵ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਵੈ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਯੁਗਪਾਦੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਧੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਯੁਗ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਥਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍। ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾਵਤ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਮੇ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਿਵੇਂ ਚਲ ਪਈ? ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾਯਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕृਤਯੁਗੇਨ ਵੈ। ਕਲਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਦਾ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਪੁਨਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਸੰਧੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਲਾ ਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਆ ਗਈ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।

ਸਮ੍ਭਾਰਾਂਸ੍ਤਾਂ ਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭृਤ੍ਯ ਕਥਂ ਯਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਃ। ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸੂਤਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ।। ੫੭.

ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ।

iਯਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍। ਓषਧੀषੁ ਚ ਜਾਤਾਸੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜਨੇ। ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਯਾਂ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮਪੁਰੇषੁ ਚ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲ ਪਈ—ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਖੇਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸਂਹਿਤਾਮ੍। ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਸਂਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾਥ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰੇषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੫੭.

ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮੁਗਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਯਤ੍ਤਦਾ। ਦੈਵਤੈਃ ਸਹਿਤਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਭਾਰਸਮ੍ਭृਤਮ੍ ।। ੫੭.

ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਅਥਾਸ਼੍ਵਮੇਧੇ ਵਿਤਤੇ ਸਮਾਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਯਜਨ੍ਤੇ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਮੇਧ੍ਯੈਰ੍ਹੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਗਤਾਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ।

ਕਰ੍ਮਵ੍ਯਗ੍ਰੇषੁ ऋਤ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ੁ ਸਤਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮਣਿ। ਸਮ੍ਪ੍ਰਗੀਤੇषੁ ਤੇष੍ਵੇਵਮਾਗਮੇष੍ਵਥ ਸਤ੍ਵਰਮ੍ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਜਨ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ—

ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਲਘੁषੁ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁਵृषਭੇषੁ ਚ। ਆਲਬ੍ਧੇषੁ ਚ ਮੇਧ੍ਯੇषੁ ਤਥਾ ਪਸ਼ੁਗਣੇषੁ ਵੈ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਹਲਕੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਮੁੱਖ ਯਜਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਨਵਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—

ਹਵਿष੍ਯਗ੍ਨੌ ਹੂਯਮਾਨੇ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦੇਵਹੋਤृਭਿਃ। ਆਹੂਤੇषੁ ਚ ਦੇਵੇषੁ ਯਜ੍ਞਭਾਕ੍ਸ਼ੁ ਮਹਾਤ੍ਮਸੁ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਪੰਡਤ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ-ਅੱਗ 'ਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—

ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਾ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਭਾਜਸ੍ਤਥਾ ਤੁ ਯੇ। ਤਾਨ੍ ਯਜਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਦੇਵਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ।। ੫੭.

ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਯਜਨਾ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਧ੍ਵਰ੍ਯਵਃ ਪ੍ਰੈषਕਾਲੇ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾ ਯੇ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਮਹਰ੍षਯਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੀਨਾਨ੍ ਪਸ਼ੁਗਣਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕੋऽਯਂ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਸ੍ਤਵ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਅਧਵਰਯੂ ਹਨ, ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਖੜਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: 'ਇਹ ਤੇਰਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਯਜਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ?'

ਅਧਰ੍ਮੋ ਬਲਵਾਨੇष ਹਿਂਸਾਧਰ੍ਮੇਪ੍ਸਯਾ ਤਵ। ਨੇष੍ਟਃ ਪਸ਼ੁਵਧਸ੍ਤ੍ਵੇष ਤਵ ਯਜ੍ਞੇ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮ ।। ੫੭.

'ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ।'

ਅਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਗਾਤਾਯ ਪ੍ਰਾਰਬ੍ਧਃ ਪਸ਼ੁਭਿਸ੍ਤ੍ਵਯਾ। ਨਾਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਧਰ੍ਮੋऽਯਂ ਨ ਹਿਂਸਾ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

'ਤੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਅਨਿਆਇ ਹੀ ਹੈ—ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।'

ਆਗਮੇਨ ਭਵਾਨ੍ ਯਜ੍ਞਂ ਕਰੋਤੁ ਯਦਿਹੇਚ੍ਛਸਿ। ਵਿਧਿਦृष੍ਟੇਨ ਯਜ੍ਞੇਨ ਧਰ੍ਮਮਵ੍ਯਯਹੇਤੁਨਾ। ਯਜ੍ਞਬੀਜੈਃ ਸੁਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਯੇषੁ ਹਿਂਸਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

'ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਟੱਲ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ।'

ਤ੍ਰਿਵਰ੍षਪਰਮਂ ਕਾਲਮੁषਿਤੈਰਪ੍ਰਰੋਹਿਭਿਃ। ਏष ਧਰ੍ਮੋ ਮਹਾਨਿਨ੍ਦ੍ਰ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਿਙਿਤਃ ਪੁਰਾ ।। ੫੭.

'ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦੇ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਧਰਮ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।'

ਏਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਗਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮੁਨਿਭਿਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ। ਜਙ੍ਗਮੈਃ ਸ੍ਥਾਵਰੈਰ੍ਵੇਤਿ ਕੈਰ੍ਯष੍ਟਵ੍ਯਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: 'ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?'

ਤੇ ਤੁ ਖਿਨ੍ਨਾ ਵਿਵਾਦੇਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਾ ਮਹਰ੍षਯਃ। ਸਨ੍ਧਾਯ ਵਾਕ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਪਚ੍ਛੁਸ਼੍ਚੇਸ਼੍ਵਰਂ ਵਸੁਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸੱਚ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਕਥਂ ਦृष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਯਜ੍ਞਵਿਧਿਰ੍ਨृਪ। ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦੇ ਪ੍ਰਬ੍ਰੂਹਿ ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਨਃ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੫੭.

'ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ? ਸਾਨੂੰ ਉਤਾਨਪਾਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸ, ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।'