ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਧਨੁਰ੍ਦ੍ਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨਃ। ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਬੜੇ ਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ।

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੌ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ਬਾਹੂ ਵ੍ਯਾਮੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਾਮੇਨੈਵੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਦੇਹਿਨਃ। ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਃ ਪਰੀਣਾਹੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੫੭.

ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਿਅਮੋ ਨੂੰ ਵਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖੱਬੇ ਨਾਲ ਮਾਪਣ 'ਤੇ ਉਚਾਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਚੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਟ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਕ੍ਰਂ ਰਥੋ ਮਣਿਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਨਿਧਿਰਸ਼੍ਚਾਗਜਾਸ੍ਤਥਾ। ਸਪ੍ਤਾਤਿਸ਼ਯਰਤ੍ਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਞ੍ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾਮ੍ ।। ੫੭.

ਚਕ੍ਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਪਤਨੀ, ਨਿਧੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

thumb|400px|ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤੀ thumb|400px|ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਚਕ੍ਰਂ ਰਥੋ ਮਣਿਃ ਖਡ੍ਗਂ ਧਨੂਰਤ੍ਨਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍। ਕੇਤੁਰ੍ਨਿਧਿਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਚਕ੍ਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਖੜਗ, ਧਨੁਸ਼ ਪੰਜਵਾਂ, ਕੇਤੁ ਅਤੇ ਨਿਧੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਨਿਰਜੀਵ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰ੍ਯਾ ਪੁਰੋਹਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸੇਨਾਨੀ ਰਥਕृਚ੍ਚ ਯਃ। ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਵਃ ਕਲਭਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਪਤਨੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਰਥਚਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਜੀਵ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਤ੍ਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਨਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਵਿਧੇਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚਕ੍ਰਵਾਰ੍ਤਿਨਾਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰਤਨ, ਸਭ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇषੁ ਵੈ ।। ੫੭.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ।

ਭੂਤਭਵ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨੀਹ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਾਦਿਕੇष੍ਵਤ੍ਰ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਃ ।। ੫੭.

ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭਦ੍ਰਾਣੀਮਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਮਹੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍। ਅਦ੍ਭੁਤਾਨਿ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਬਲਂ ਧਰ੍ਮਃ ਸੁਖਂ ਧਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਚਾਰ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣ—ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ।

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵੈ ਨृਪੈਃ ਸਮਮ੍। ਅਰ੍ਥੋ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਕਾਮਸ਼੍ਚ ਯਸ਼ੋ ਵਿਜਯ ਏਵ ਚ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਇਕਸਾਰ ਧਨ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ, ਇਜ਼ਤ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣਾਣਿਮਾਦ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਭੁਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਥੈਵ ਚ। ਅਨ੍ਯੇਨ ਤਪਸਾ ਚੈਵ ऋषੀਨਭਿਭਵਨ੍ਤਿ ਚ। ਬਲੇਨ ਤਪਸਾ ਚੈਵ ਦੇਵਦਾਨਵਾਮਾਨੁषਾਨ੍ ।। ੫੭.

ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥੈਰਮਾਨੁषੈਃ। ਕੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤਾ ਲਲਾਟੋਰ੍ਣਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚਾਸ੍ਯਪ੍ਰਮਾਰ੍ਜਨੀ। ਤਾਮ੍ਰਪ੍ਰਭੋष੍ਠਦਨ੍ਤੋष੍ਠਾਃ ਸ਼੍ਰੀਵਤ੍ਸਾਸ਼੍ਚੋਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਰੋਮਸ਼ਾਃ ।। ੫੭.

ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਰੀਰਕ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ, ਜੀਭ, ਮੂੰਹ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਗ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਦੰਦ ਤੇ ਹੋਠ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਵਾਲ।

ਆਜਾਨੁਬਾਹਨਸ਼੍ਚੈਵ ਜਾਲਹਸ੍ਤਾ ਵृषਾਙ੍ਕਿਤਾਃ। ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਣਾਹਾਸ਼੍ਚ ਸਿਂਹਸ੍ਕਨ੍ਧਾਃ ਸੁਮੇਹਨਾਃ । ਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਗਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਹਨਵ ਏਵ ਚ ।। ੫੭.

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਥਾਂ ਜਾਲੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਂਡ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਪੱਟਾ ਬਨਿਆਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਮੋਢਾ, ਚੰਗੇ ਪੱਟ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਜਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚਕ੍ਰਮਤ੍ਸ੍ਯੌ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਪਦ੍ਮੌ ਤੁ ਹਸ੍ਤਯੋਃ। ਪਞ੍ਚਾਸ਼ੀਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਜਰਾ ਨृਪਾਃ ।। ੫੭.

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਹਥਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪਚੀਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜੇ ਕਦੇ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਅਸਙ੍ਗਾ ਗਤਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾਮ੍। ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ੇ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਚ ਪਾਤਾਲੇ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਚ ।। ੫੭.

ਚਕਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਾਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਅਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ।

ਇਜ੍ਯਾ ਦਾਨਂ ਤਪਃ ਸਤ੍ਯਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ । ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼ਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿਚ ਯਜਨਾ, ਦਾਨ, ਤਪ ਤੇ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਮਰ੍ਯਾਦਾਸ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਹृष੍ਟਪੁष੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਹ੍ਯਰੋਗਾਃ ਪੂਰ੍ਣਮਾਨਸਾਃ ।। ੫੭.

ਕਾਇਦੇ-ਕਨੂਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਲੋਕ ਖੁਸ਼, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਕੋ ਵੇਦਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਦਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਵਿਧੌ ਸ੍ਮृਤਃ। ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤਦਾ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਾਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਸਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ । ਏष ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਸਨ੍ਧੌ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੭.

ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ—ਹੁਣ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਸੰਧੀ ਸੁਣੋ।

ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਪਾਦੇਵ ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਵੈ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੁ ਯੁਗਪਾਦੇਨ ਤਿष੍ਠਤਿ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਉਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੰਧੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਯੁਗ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਥਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍। ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾਵਤ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਹਿ ਮੇ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕਿਵੇਂ ਚਲ ਪਈ? ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤਾਯਾਂ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕृਤਯੁਗੇਨ ਵੈ। ਕਲਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਦਾ। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਪੁਨਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਸੰਧੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਲਾ ਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਆ ਗਈ, ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ।

ਸਮ੍ਭਾਰਾਂਸ੍ਤਾਂ ਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਭृਤ੍ਯ ਕਥਂ ਯਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਃ। ਏਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ਸੂਤਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਂ ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ।। ੫੭.

ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ।

iਯਥਾ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍। ਓषਧੀषੁ ਚ ਜਾਤਾਸੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਜਨੇ। ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਯਾਂ ਵਾਰ੍ਤਾਯਾਂ ਗृਹਾਸ਼੍ਰਮਪੁਰੇषੁ ਚ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲ ਪਈ—ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਉੱਗੇ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਖੇਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਸਂਹਿਤਾਮ੍। ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਸਂਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾਥ ਇਹਾਮੁਤ੍ਰੇषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ।। ੫੭.

ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਹਿਤਾ ਬਣਾਕੇ, ਉਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।

ਤਥਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮੁਗਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਯਜ੍ਞਂ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਯਤ੍ਤਦਾ। ਦੈਵਤੈਃ ਸਹਿਤਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਭਾਰਸਮ੍ਭृਤਮ੍ ।। ੫੭.

ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

ਅਥਾਸ਼੍ਵਮੇਧੇ ਵਿਤਤੇ ਸਮਾਜਗ੍ਮੁਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ। ਯਜਨ੍ਤੇ ਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਮੇਧ੍ਯੈਰ੍ਹੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਾਗਤਾਃ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕੀਤਾ।

ਕਰ੍ਮਵ੍ਯਗ੍ਰੇषੁ ऋਤ੍ਵਿਕ੍ਸ਼ੁ ਸਤਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮਣਿ। ਸਮ੍ਪ੍ਰਗੀਤੇषੁ ਤੇष੍ਵੇਵਮਾਗਮੇष੍ਵਥ ਸਤ੍ਵਰਮ੍ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਯਜਮਾਨ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਭਜਨ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ—

ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇषੁ ਲਘੁषੁ ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁਵृषਭੇषੁ ਚ। ਆਲਬ੍ਧੇषੁ ਚ ਮੇਧ੍ਯੇषੁ ਤਥਾ ਪਸ਼ੁਗਣੇषੁ ਵੈ ।। ੫੭.

ਜਦੋਂ ਹਲਕੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਮੁੱਖ ਯਜਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਜਾਨਵਰ ਫੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—