ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਾਥਰ੍ਵਣਾਨਿ ਚ। ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭਿਸ੍ਤੁ ਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਮਨੁਰ੍ਜਗੌ ।। ੫੭.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਚਾਰੇ; ਮਨੂ ਨੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ।

ਤ੍ਰੇਤਾਦੌ ਸਂਹਿਤਾ ਵੇਦਾਃ ਕੇਵਲਾ ਧਰ੍ਮਸ਼ੇषਤਃ। ਸਂਰੋਧਾਦਾਯੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਤੇ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਇਕੱਠੇ ਸੰਹਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਿਰਫ ਬਾਕੀ ਧਰਮ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਮਰ ਅਤੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।

ऋषਯਸ੍ਤਪਸਾ ਦੇਵਾਃ ਕਲੌ ਚ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਵੈ। ਅਨਾਦਿਨਿਧਨਾ ਦਿਵ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸृष੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਾ ।। ੫੭.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਲਿਯੁਗ ਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਚੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਦਿਵਯ ਸਨ।

ਸਧਰ੍ਮਾਃ ਸਪ੍ਰਜਾਃ ਸਾਙ੍ਗਾ ਯਥਾਧਰ੍ਮਂ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ। ਵਿਕ੍ਰੀਡਨ੍ਤੇ ਸਮਾਨਾਰ੍ਥਾ ਵੇਦਵਾਦਾ ਯਥਾਯੁਗਮ੍ ।। ੫੭.

ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਰਮ੍ਭਯਜ੍ਞਾ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਵਿਰ੍ਯਜ੍ਞਾ ਵਿਸ਼ਾਮ੍ਪਤੇਃ। ਪਰਿਚਾਰ ਯਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਜਪਯਜ੍ਞਾ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮਾਃ ।। ੫੭.

ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਹਵਨ ਵਾਲੇ ਯਜਨ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਯਜਨ, ਤੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਪ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਹਨ।

ਤਥਾ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾ ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮਪਾਲਿਤਾਃ। ਕ੍ਰਿਯਾਵਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਵਨ੍ਤਃ ਸਮृਦ੍ਧਾਃ ਸੁਖਿਨਸ੍ਤਥਾ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਨ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਖੁਸ਼, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਧੀਆ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲੇ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤੇ ਸੁਖੀ ਸਨ।

ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਨੁਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਨ੍ ਵਿਸ਼ਃ। ਵੈਸ਼੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਵ੍ਰਤਾਃ ।। ੫੭.

ਕਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ, ਲੋਕ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ, ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ।

ਸ਼ੁਭਾਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਧਰ੍ਮਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਸ੍ਤਥਾ। ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇਨ ਮਨਸਾ ਵਾਚੋਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਸਰ੍ਮਣਾ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤ੍ਵਵਿਕਲਃ ਕਰ੍ਮ੍ਮਾਰਮ੍ਭਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ।। ੫੭.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ, ਧਰਮ, ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਮਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ, ਬੋਲੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਾਲ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੀ।

ਆਯੁਰ੍ਮੇਧਾ ਬਲਂ ਰੂਪਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ। ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਵੈ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ ।। ੫੭.

ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਅਕਲ, ਤਾਕਤ, ਸੋਹਣਾਪਣ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਨੇਕ ਚਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।

ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤੇषਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਥਾਕਰੋਤ੍ । ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਮੋਹਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਨ ਹ੍ਯਪਾਲਯਨ੍ ।। ੫੭.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਵੱਧ-ਵਿਧੀ ਬਣਾਈ; ਪਰ ਫਿਰ, ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਹ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਨਾ ਸਕੇ।

ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧੇਨ ਮਨੁਨ੍ਤਾਃ ਪੁਨਰਨ੍ਵਯੁਃ। ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ।। ੫੭.

ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਮਨੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ; ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੂ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਹਕੀਕਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਧਾਤਾ ਤੁ ਸ਼ਤਰੂਪਾਯਾਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਸ ਉਦਪਾਦਯਤ੍। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦੌ ਪ੍ਰਧਮਨ੍ਤੌ ਮਹੀਪਤੀ ।। ੫੭.

ਧਾਤਾ ਨੇ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਤੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਬਣੇ।

ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਰਾਜਾਨ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦਣ੍ਡਧਾਰਿਣਃ। ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਰਾਜਾਨਸ੍ਤ੍ਵਭਵਨ੍ਨृषਾਃ ।। ੫੭.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ 'ਨ੍ਰਿਸ਼' ਕਹਾਏ।

ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਪਾਪਾ ਯੇ ਜੇਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਾ ਮਨੁਜਾ ਭੁਵਿ। ਧਰ੍ਮਸਂਸ੍ਥਾਪਨਾਰ੍ਥਾਯ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤਪੋ ਮਯਾ ।। ੫੭.

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਪਾਪ ਜਿੱਤਣ ਔਖੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਸਂਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ। ਸਂਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ऋषਭਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਸ੍ਤੁ ਤੇ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਯਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਤਦਾ ਹ੍ਯੇਵਨ੍ਤੁ ਦੈਵਤੈਃ। ਯਾਮੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰ੍ਜਪੈਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸਮ੍ਭਾਰਸਂਵृਤੈਃ ।। ੫੭.

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਸਾਫ਼ ਰੀਤਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਪ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਨਾਲ।

ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੁਜਾ ਚੈਵ ਦੇਵੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਮਹੌਜਸਾ। ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ ਦੇਵੈਰ੍ਯਜ੍ਞਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਵਿਸ਼ਵਭੁਜ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯਜਨ ਚਲਾਇਆ।

ਸਤ੍ਯਂ ਜਪਸ੍ਤਪੋ ਦਾਨਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਧਰ੍ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਕ੍ਰਿਯਾ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰਸਤੇ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸਚ, ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਚ ਦਾ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਤਃ ਸ਼ੂਰਾ ਆਯੁष੍ਮਨ੍ਤੋ ਮਹਾਬਲਾਃ। ਨ੍ਯਸ੍ਤਦਣ੍ਡਮਹਾਭਾਗਾ ਯਜ੍ਵਾਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਿਨਃ ।। ੫੭.

ਫਿਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਦੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪਦ੍ਮ ਪਤ੍ਰਾਯਤਾਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਪृਥੂਰਸ੍ਕਾਃ ਸੁਸਂਹਿਤਾਃ। ਸਿਂਹਾਨ੍ਤਕਾ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਗਾਮਿਨਃ ।। ੫੭.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ, ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ, ਸਰੀਰ ਸੁਡੋਲ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ।

ਮਹਾਧਨੁਰ੍ਦ੍ਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨਃ। ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਬੜੇ ਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ।

ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੌ ਤੌ ਸ੍ਮृਤੌ ਬਾਹੂ ਵ੍ਯਾਮੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਉਚ੍ਯਤੇ। ਵਾਮੇਨੈਵੋਚ੍ਛ੍ਰਯਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤੁ ਦੇਹਿਨਃ। ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਃ ਪਰੀਣਾਹੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਮਣ੍ਡਲਃ ।। ੫੭.

ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਵਟ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵਿਅਮੋ ਨੂੰ ਵਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖੱਬੇ ਨਾਲ ਮਾਪਣ 'ਤੇ ਉਚਾਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਚੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਟ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਕ੍ਰਂ ਰਥੋ ਮਣਿਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਨਿਧਿਰਸ਼੍ਚਾਗਜਾਸ੍ਤਥਾ। ਸਪ੍ਤਾਤਿਸ਼ਯਰਤ੍ਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਞ੍ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾਮ੍ ।। ੫੭.

ਚਕ੍ਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਪਤਨੀ, ਨਿਧੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

thumb|400px|ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤੀ thumb|400px|ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਚਕ੍ਰਂ ਰਥੋ ਮਣਿਃ ਖਡ੍ਗਂ ਧਨੂਰਤ੍ਨਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍। ਕੇਤੁਰ੍ਨਿਧਿਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤੈਤੇ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਚਕ੍ਰ, ਰਥ, ਮਣੀ, ਖੜਗ, ਧਨੁਸ਼ ਪੰਜਵਾਂ, ਕੇਤੁ ਅਤੇ ਨਿਧੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਨਿਰਜੀਵ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰ੍ਯਾ ਪੁਰੋਹਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਸੇਨਾਨੀ ਰਥਕृਚ੍ਚ ਯਃ। ਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਵਃ ਕਲਭਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਪਤਨੀ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਰਥਚਾਲਕ, ਮੰਤਰੀ, ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਇਹ ਜੀਵ ਰਤਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਤ੍ਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਨਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍। ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਵਿਧੇਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਚਕ੍ਰਵਾਰ੍ਤਿਨਾਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਦਿਵਯ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਰਤਨ, ਸਭ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਃ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇषੁ ਵੈ ।। ੫੭.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ।

ਭੂਤਭਵ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨੀਹ ਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਨਿ ਯਾਨਿ ਚ। ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਾਦਿਕੇष੍ਵਤ੍ਰ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚਕ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਃ ।। ੫੭.

ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਹੁਣ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਰਾਜੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਭਦ੍ਰਾਣੀਮਾਨਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਭਵਨ੍ਤੀਹ ਮਹੀਕ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍। ਅਦ੍ਭੁਤਾਨਿ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਬਲਂ ਧਰ੍ਮਃ ਸੁਖਂ ਧਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਚਾਰ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣ—ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਨ।