ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਰ੍षਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ षष੍ਟਿਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ। ਦਿਵ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯਾਨਿ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਿ ਮਤਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਵ ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਚ। षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਦਿਵ੍ਯਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਮृषਿਭਿਰ੍ਗੀਤਂ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਦਿਵ੍ਯੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਯੁਗਸਙ੍ਕਚਾਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਗਾਈ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿ ਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੫੭.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ, ਇਹ ਕਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਕਲਿ ਯੁਗ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੁ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ ।। ੫੭.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਐਨਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ ਰਾਸੁ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ੇषੁ ਚ ਵੈ ਤ੍ਰਿषੁ । ਏਕਾਪਾਯੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੫੭.

ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਘਟ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈਵ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਐਨੀ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਯੁਗਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧਯਾਂਸ਼ਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯਾ ਸਮਃ ।। ੫੭.

ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੁਗਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਕਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯਾ ਸਮਃ ।। ੫੭.

ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿ ਯੁਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏषਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ। ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਞ੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ।

ਅਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਃ ਸृष੍ਟਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਕृਤਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਲਿਕਾਲਯੁਗਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਸਾਲ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੇ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾਤਕਾਲਸ਼੍ਚ ਕਾਲੇष੍ਵਿਹ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਃ ਕਾਲੋ ਵਿਨਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੈਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚੈਵ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ । ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਃ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਤਾਲੀ ਨਿਯੁਤ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਸਾ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਵਾਧੂ ਸਮੇਤ, ਇਕਹੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਵਰ੍षਾਗ੍ਰੇਣ ਨਿਬੋਧਤ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਹੁਣ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਪ੍ਤषष੍ਟਿਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਤੁ। ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਸਾਧਿਕਾਂ ਵਿਨਾ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੱਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਵਾਧੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੈ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈषਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਾ। ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਕਾਲੋऽਯਂ ਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੭.

ਇਹੀ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਦੁਜਾ ਜਣੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਚਤੁਃ ਸਹਸ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵੈ ਪ੍ਰਥਮਨ੍ਤਤ੍ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍। ਤ੍ਰੇਤਾਵਸ਼ਿष੍ਟਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਕਲਿਮੇਵ ਚ ।। ੫੭.

ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯੁਗਪਤ੍ਸਮਵੇਤਾਰ੍ਥੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ। ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਮਯਾ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਤੁਭ੍ਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੁਗਦ੍ਵਯਮ੍। ऋषਿਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੭.

ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇਹ ਦੋ ਯੁਗ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਯਾਦੌ ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਤੇ। ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਞ੍ਚ ਧਰ੍ਮਞ੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਚ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਥੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਦਾਰਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਸਂਯੋਗਮृਗ੍ਯਜੁਃ ਸਾਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍। ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋऽਬ੍ਰੁਵਨ੍ ।। ੫੭.

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਜੋੜ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪਰਸ੍ਪਰਾਗਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਤਞ੍ਚਾਚਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍। ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਤਂ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੫੭.

ਮਨੂ ਸਵਾਇੰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਤ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤਪਸਾ ਚ ਵੈ। ਤੇषਾਂ ਸੁਤਪ੍ਤਤਪਸਾਮਾਰ੍षੇਯੇਣ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ।। ੫੭.

ਸੱਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲੇ।

ਸਪ੍ਤਰ੍षੀਣਾਂ ਮਨੋਸ਼੍ਚੈਵ ਆਦ੍ਯੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਯ ਤੁ । ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤੇषਾਮਕ੍ਰਿਯਾਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਚ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਸ੍ਤਾਰਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ। ਆਦਿਕਲ੍ਪੇ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।। ੫੭.

ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤਾਰੇ ਆਦਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਉੱਭਰੇ।