ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਲੌਕਿਕੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵਿਬੁਦ੍ਧੋऽਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਮਾਨੁषਃ। ਤੇਨਾਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ ।। ੫੭.੫ . ਨਿਮੇषਕਾਲਃ ਕਾष੍ਠਾ ਚ ਕਲਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਕਾਃ। ਨਿਮੇषਕਾਲਤੁਲ੍ਯਂ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਞ੍ਚਯਤ੍ ।। ੫੭.

ਦੁਨੀਆਵੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲਘੁ-ਅੱਖਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕਾष੍ਠਾ ਗਣਯੇਤ੍ ਕਲਾਸ੍ਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵੇਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਮੇਤੇ ।। ੫੭.

ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਵਿਭਜਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਦੈਵਿਕੇ। ਤਤ੍ਰਾਹਃ ਕਰ੍ਮਚੇष੍ਟਾਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਸੂਰਜ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸੁੱਤਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਮਾਸਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ। ਕृष੍ਣ ਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ।। ੫੭.

ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇੱਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਮਾਨੁषਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੋ ਮਾਸਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਾਸਾਨਾਂ षष੍ਟਯਾ ਚਾਪ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਵੈ। ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

ਮਾਨੁषੇਣੈਵ ਮਾਨੇਨ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਯਚ੍ਛਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਪਿਦॄਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਙ੍ਖਯਾਤਾਨੀਹ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਚਤ੍ਵਾਰ ਸ਼੍ਚਾਧਿਕਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰੇ ਚੈਵੇਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਿਕੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਅਬ੍ਦੋ ਯੋ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਏਤਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਸ਼੍ਵਯੋ ਮਤਃ ।। ੫੭.

ਦੁਨੀਆਵੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ । ਅਹਸ੍ਤਤ੍ਰੋਦਗਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਨੂੰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਉੱਤਰਾਯਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੱਖਣਾਯਣ ਹੈ।

ਯੇ ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਦਿਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖਯਾਤੇ ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯੋ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨੁषਞ੍ਚ ਸ਼ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦਿਵ੍ਯਮਾਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਦਸ਼ ਚੈਵ ਤਥਾਹਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਇੱਕ ਸੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਰ੍षਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ षष੍ਟਿਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ। ਦਿਵ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯਾਨਿ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਿ ਮਤਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਵ ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਚ। षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਦਿਵ੍ਯਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਮृषਿਭਿਰ੍ਗੀਤਂ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਦਿਵ੍ਯੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਯੁਗਸਙ੍ਕਚਾਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਗਾਈ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿ ਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੫੭.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ, ਇਹ ਕਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਕਲਿ ਯੁਗ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੁ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ ।। ੫੭.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਐਨਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ ਰਾਸੁ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ੇषੁ ਚ ਵੈ ਤ੍ਰਿषੁ । ਏਕਾਪਾਯੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੫੭.

ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਘਟ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।

ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯੈਵ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ। ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ ।। ੫੭.

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਐਨੀ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਯੁਗਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧਯਾਂਸ਼ਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯਾ ਸਮਃ ।। ੫੭.

ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਲਿਂ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਯੁਗਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ। ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਕਸ਼ਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯਾ ਸਮਃ ।। ੫੭.

ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿ ਯੁਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਏषਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ। ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਞ੍ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ — ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ।

ਅਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਃ ਸृष੍ਟਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਕृਤਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕਲਿਕਾਲਯੁਗਸ੍ਯ ਤੁ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਸਾਲ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੇ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਸਙ੍‌ਖ੍ਯਾਤਕਾਲਸ਼੍ਚ ਕਾਲੇष੍ਵਿਹ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ। ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਃ ਕਾਲੋ ਵਿਨਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੈਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚੈਵ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ । ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਃ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਤਾਲੀ ਨਿਯੁਤ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ। ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਸਾ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਵਾਧੂ ਸਮੇਤ, ਇਕਹੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤੁ ਵਰ੍षਾਗ੍ਰੇਣ ਨਿਬੋਧਤ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕੋਟ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਹੁਣ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।