ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਤੇ ਤੁ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾ ਮਾਨੁषਾਃ ਪਿਤਰਸ਼੍ਚ ਯੇ। ਪ੍ਰੀਤੇषੁ ਤੇषੁ ਪ੍ਰੀਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ।। ੫੬.

ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤਰਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਦॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍। ਏਤਤ੍ ਪਿਤृਮਤਤ੍ਵਂ ਹਿ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਮਤਃ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯਰ੍ਕਪਿਤृ ਸੋਮਾਨਾਮੈਲਸ੍ਯ ਚ ਸਮਾਗਮਃ। ਸੁਧਾਮृਤਸ੍ਯ ਚਾਵਾਪ੍ਤਿਃ ਪਿਤॄਣਾਞ੍ਚੈਵ ਤਰ੍ਪਣਮ੍ ।। ੫੬.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜੀ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਸੁਧਾ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਵਾਸ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਃ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੇਵ ਚ। ਸਮਾਸਾਤ੍ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁਭ੍ਯਮੇष ਸਰ੍ਗਃ ਸਨਾਤਨਃ ।। ੫੬.

ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਘੜੀ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੇਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਹੈ।

ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪ੍ਯਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਥਿਤ़ਞ੍ਚੈਕਦੇਸ਼ਿਕਮ੍। ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਂ ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ।। ੫੬.

ਸਾਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ।

ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਸ੍ਯ ਹੀਤ੍ਯੇष ਸਰ੍ਗਃ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਮਯਾਤ੍ਰ ਵੈ। ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਣਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।। ੫੬.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?

ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਸਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇऽਨ੍ਤਰੇ । ਤੇषਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ ।। ੫੭.

ਸਵਾਇੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜੋ ਚਾਰ ਯੁੱਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

ਪृਥਿਵ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਯਨ੍ਮਯਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹृਤਮ੍। ਤੇषਾਞ੍ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ।। ੫੭.

ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

ਸਙ੍ਖ੍ਯਯੇਹ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਚ੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ। ਯੁਗਞ੍ਚ ਯੁਗਭੇਦਞ੍ਚ ਯੁਗਧਰ੍ਮਨ੍ਤਥੈਵ ਚ ।। ੫੭.

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

ਯੁਗਸਨ੍ਧ੍ਯਂਸ਼ਕਞ੍ਚੈਵ ਯੁਗਸਨ੍ਧਾਨਮੇਵ ਚ। षਟ੍‌ਪ੍ਰਕਾਰਯੁਗਾਖ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ।। ੫੭.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ ਹਿੱਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਛੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਲੌਕਿਕੇਨ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਵਿਬੁਦ੍ਧੋऽਬ੍ਦਸ੍ਤੁ ਮਾਨੁषਃ। ਤੇਨਾਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍ ।। ੫੭.੫ . ਨਿਮੇषਕਾਲਃ ਕਾष੍ਠਾ ਚ ਕਲਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਕਾਃ। ਨਿਮੇषਕਾਲਤੁਲ੍ਯਂ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਞ੍ਚਯਤ੍ ।। ੫੭.

ਦੁਨੀਆਵੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨਿਮੇਸ਼, ਕਾਠਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲਘੁ-ਅੱਖਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾष੍ਠਾ ਨਿਮੇषਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਕਾष੍ਠਾ ਗਣਯੇਤ੍ ਕਲਾਸ੍ਤਾਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਭਵੇਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਮੇਤੇ ।। ੫੭.

ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਕਾਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਵਿਭਜਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਦੈਵਿਕੇ। ਤਤ੍ਰਾਹਃ ਕਰ੍ਮਚੇष੍ਟਾਯਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਸੂਰਜ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸੁੱਤਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਮਾਸਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ। ਕृष੍ਣ ਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਹਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਯ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ।। ੫੭.

ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਇੱਕ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੱਤਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਹੈ।

ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਮਾਨੁषਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੋ ਮਾਸਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ। ਸ਼ਤਾਨਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਾਸਾਨਾਂ षष੍ਟਯਾ ਚਾਪ੍ਯਧਿਕਾਨਿ ਵੈ। ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ।। ੫੭.

ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਹੀਨੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

ਮਾਨੁषੇਣੈਵ ਮਾਨੇਨ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਯਚ੍ਛਤਂ ਭਵੇਤ੍ । ਪਿਦॄਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਙ੍ਖਯਾਤਾਨੀਹ ਤਾਨਿ ਵੈ। ਚਤ੍ਵਾਰ ਸ਼੍ਚਾਧਿਕਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰੇ ਚੈਵੇਹ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ ।। ੫੭.

ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਿਕੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਅਬ੍ਦੋ ਯੋ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ। ਏਤਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਸ਼੍ਵਯੋ ਮਤਃ ।। ੫੭.

ਦੁਨੀਆਵੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਿਵ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਵਰ੍षਂ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ । ਅਹਸ੍ਤਤ੍ਰੋਦਗਯਨਂ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਨੂੰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਉੱਤਰਾਯਣ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੱਖਣਾਯਣ ਹੈ।

ਯੇ ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਦਿਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਙ੍ਖਯਾਤੇ ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਤਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯੋ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਹ ਦਿਵਿਆ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨੁषਞ੍ਚ ਸ਼ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦਿਵ੍ਯਮਾਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਤੇ। ਦਸ਼ ਚੈਵ ਤਥਾਹਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਇੱਕ ਸੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਵਿਆ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਰ੍षਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਵ षष੍ਟਿਵਰ੍षਾਣਿ ਯਾਨਿ ਚ। ਦਿਵ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ। ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯਾਨਿ ਤੁ ਵਰ੍षਾਣਿ ਮਤਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਵਤ੍ਸਰਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਤੀਹ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਵ ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

षਟ੍‌ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ । ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ ।। ੫੭.

ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯੇਵ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਚ। षष੍ਟਿਸ਼੍ਚੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਤੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ। ਦਿਵ੍ਯਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ ।। ੫੭.

ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਇਤ੍ਯੇਵਮृषਿਭਿਰ੍ਗੀਤਂ ਦਿਵ੍ਯਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਨ੍ਵਿਤਮ੍। ਦਿਵ੍ਯੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਯੁਗਸਙ੍ਕਚਾਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍ ।। ੫੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਗਾਈ ਹੈ।

ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ। ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿਧੀਯਤੇ। ਦ੍ਵਾਪਰਸ਼੍ਚ ਕਲਿ ਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ।। ੫੭.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ, ਇਹ ਕਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਕਲਿ ਯੁਗ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਨ੍ਤੁ ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍। ਤਤ੍ਰ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ ।। ੫੭.

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਐਨਾ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਤ ਰਾਸੁ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ੇषੁ ਚ ਵੈ ਤ੍ਰਿषੁ । ਏਕਾਪਾਯੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ ।। ੫੭.

ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੌਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਘਟ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ।