ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

सूत उवाच॥ मन्वन्तराणां यानि स्युरतीतानागतानि ह । समासाद्विस्तराच्चैव ब्रुवतो वै निबोदत

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा । औत्तमस्तामसश्चैव तथा रैवतचाक्षुषौ । षडेते मनवोऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान्

ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮਨੂ ਸਵਾਯੰਭੂ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ, ਉਤਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਹਨ—ਇਹ ਛੇ ਮਨੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ।

सावर्णाः पञ्च रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा । वक्ष्याम्येतान् पुरस्तात्तु मनोर्वैवस्वतस्य ह

ਪੰਜ ਸਾਵਰਣ, ਰੌਚਯ, ਭੌਤਿਆ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੈਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਕਰਾਂਗਾ।

मनवः पञ्च येऽतीता मानवांस्तान् निबोधत । मन्वन्तरं मया चोक्तं क्रान्तं स्वायम्भुवस्य ह

ਪੰਜ ਮਨੂ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਸਵਾਯੰਭੂ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य ह । प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਮਹਾਨ ਮਨੂ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।

आसन् वै तुषिता देवा मनुस्वारोचिषेऽन्तरे । पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਾਰਾਵਤ ਦੇਵਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਕੇਵਲ ਇਹ ਦੋ ਗਰੁੱਪ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः । पारावताश्च शिष्टाश्च द्वादशौतौ गणौ स्मृतौ । छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

ਤੁਸ਼ਿਤਾ, ਜੋ ਕ੍ਰਤੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਰਾਵਤਾ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਕੀ, ਹਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਚੰਦਜ, ਚੌਵੀ ਦੇਵਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਨ।

धैवस्यशोऽथ वामान्यो गोपा देवायतस्तथा । अजश्च भगवान् देवो दुरोणश्च महाबलः

ਧੈਵਸਯ, ਵਾਮਾਨਯ, ਗੋਪਾ, ਅਜਾ ਦੇਵਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਦੁਰੋਣ ਮਹਾਬਲੀ—ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਸਨ।

आपश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् । चिकित्वान् निभृतो यश्च अंशोयश्चैव पठ्यते । इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन् सोमपायिनः ॥२.१.

ਆਪਾ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਮਹੌਜਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਚਿਕਿਤਵਾਨ, ਨਿਭ੍ਰਿਤ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਸ਼—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਇਹ ਕ੍ਰਤੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਸਨ।

६२.१० प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वेदेवास्तथैव च । समञ्जो विश्रुतो यश्च अजिह्मश्चारिमर्द्दनः

ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਸਮੰਜ, ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ, ਯਸ਼, ਅਜਿਹਮਾ ਅਤੇ ਅਰਿਮਰਦਨ।

अजोषौ च महाभागौ यवीयश्च महाबलः

ਅਜੋਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ, ਯਵੀਯਾ ਮਹਾਬਲੀ।

होता यज्वाच इत्येते पराक्रान्ताः परावताः । इत्येता देवता ह्यासन्मनुस्वारोचिषेन्तरे

ਹੋਤਾ ਅਤੇ ਯਜਵਾ—ਇਹ ਸ਼ੂਰ ਪਾਰਾਵਤਾ ਹਨ; ਇਹੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਨ।

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विंशतिदेवताः । तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्वैधश्च लोकविश्रुतः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਚੌਵੀ ਦੇਵਤੇ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੈਧਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

ऊर्जौ वसिष्ठपुत्रस्तु स्तम्भः काश्यप एव च । भार्गवश्च तदा द्रोणो ऋषभोऽङ्गिरसस्तथा

ਉਰਜਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਤੰਭ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਭਾਰਗਵ, ਦ੍ਰੋਣ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ।

पौलस्त्यश्चैव दत्तात्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा । पौलहस्य च धावांस्तु एते सप्तर्षयः स्मृताः

ਪੌਲਸਤਿਆ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਪੌਲਸਤਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਾਵਾਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

बृहद्गुहो नवश्चैव सुताश्चैते नव स्मृताः

ਬ੍ਰਿਹਦਗੁਹਾ ਅਤੇ ਨਵਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਨੌ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः स्मृताः । पुराणे परिसङ्ख्याता द्वितीयं चैतदन्तरम्

ਇਹ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਵੰਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्तरे प्रजाः

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ — ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः । ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रविनिश्चयः ॥२.१.

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ — ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।

                 ६२.२१ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजातयः । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासान्न तु विस्तरात्

ਮਨੂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ; ਇਹ ਮਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ।

स्वायम्भुवेन विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य तु । न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि । पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वैकुले कुले

ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੀ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

तृतीयस्त्वथ पर्याय औत्तमस्यान्तरे मनोः । पञ्च चैव गणाः प्रोक्तास्तान् वक्ष्यामि निबोधत

ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਉੱਤਮ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਜ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

सुधामानश्च देवाश्च ये चान्ये वशवर्त्तिनः । प्रतर्द्दनाः शिवाः सत्या गणा द्वादश वै स्मृताः

ਸੁਧਾਮਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਤਿਆ — ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो धृतिः शुचिः । ईषोर्जाश्च तथा ज्येष्ठो वपुष्मांश्चैव द्वादश । इत्येते नामभिः क्रान्ताः सुधामानस्तु द्वादश

ਸਤਿਆ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਦਮ, ਦਾਂਤ, ਕਸ਼ਮਾ, ਕਸ਼ਾਮਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ੁਚੀ, ਈਸ਼ੋਰਜਾ, ਜੇਠਾ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ — ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸੁਧਾਮਾਨ ਹਨ।

सहस्रधारो विश्वात्मा शमितारो बृहद्वसुः । विश्वधाविश्वकर्मा च मनस्वन्तो विराड्यशाः

ਸਹਸ੍ਰਧਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਸ਼ਮਿਤਾਰ, ਬ੍ਰਹਦਵਸੁ, ਵਿਸ਼ਵਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਮਨਸਵੰਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟਯਸ਼।

ज्योतिश्चैव विभाव्यश्च कीर्त्तिमान् वंशकारिणः । अन्यानाराधितो देवो वसुधिष्णो विवस्वसुः

ਜੋਤੀ, ਵਿਭਾਵਿਆ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਵੰਸ਼ਕਾਰੀ; ਵਸੁਧਿਸ਼ਣ ਦੇਵਤਾ, ਵਿਵਸਵਸੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

दिनक्रतुः सुधर्मा च धृतवर्मा यशस्विनः । केतुमांश्चैव इत्येते कीर्तितास्तु प्रमर्द्दनाः

ਦਿਨਕ੍ਰਤੁ, ਸੁਧਰਮਾ, ਧ੍ਰਿਤਵਰਮਾ, ਯਸ਼ਸਵੀ, ਕੇਤੁਮਾਨ — ਇਹ ਪ੍ਰਮਰਦਨ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

हंसस्वरोऽहिहा चैव प्रतर्द्दनयशस्करौ । सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

ਹੰਸਸਵਰਾ, ਅਹਿਹਾ, ਪ੍ਰਤਰਦਨ, ਯਸ਼ਸਕਰ, ਸੁਦਾਨਾ, ਵਸੁਦਾਨਾ, ਸੁਮੰਜਸਾ ਅਤੇ ਵਿ਷ਾਵਾ — ਇਹ ਦੋ ਵੀ।

जन्तुवाहयतिश्चैव सुवित्तसुनयस्तथा । शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः ॥२.१.

ਜੰਤੁਵਾਹਾ, ਯਤੀ, ਸੁਵਿੱਤਾ, ਸੁਨਯਾ — ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਹੋਰ ਯਜਨਯੋਗ ਹਨ।