ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਨਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮੇ ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਭੁਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾ-ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਥੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗ, ਲੋਮਪਾਦ ਅਤੇ ਸੂਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਹਨ: ਦ੍ਵਿਰਦ (ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ), ਹਸਤੀ (ਹੱਥ ਕਰਕੇ), ਕਰੀ (ਸੂੰਡ ਕਰਕੇ), ਵਰਣ (ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ), ਦੰਤੀ (ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ), ਅਤੇ ਗਜ (ਗਰਜਣ ਕਰਕੇ)। ਕੁੰਜਰ (ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ), ਨਾਗ (ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ), ਮਤੰਗ (ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ), ਦ੍ਵਿਪ (ਦੋ ਕਰਕੇ), ਅਤੇ ਸਾਮਜ (ਸਾਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ)- ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜੀਭ ਉਲਟੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ- ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਭਾਵਸੁ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਥੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਆਏ। ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਹਾਥੀ-ਵਨ ਬਣਿਆ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਅਤੇ ਕਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੱਦ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਆਵੇਦਿਸ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੌਨੇ-ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਹੱਦ ਲੌਹਿਤਯਾ ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭੂਤੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ- ਕੁਝ ਵੱਡੇ, ਕੁਝ ਪਤਲੇ, ਕੁਝ ਲੰਮੇ, ਕੁਝ ਬੌਨੇ, ਕੁਝ ਛੋਟੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਝੁਕੀਆਂ, ਹੋਠ ਢਲਕੇ ਹੋਏ, ਜੀਭਾਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀਆਂ-ਪੇਟ ਢਲਕੇ ਹੋਏ; ਕੁਝ ਇਕ-ਆਕਾਰ, ਕੁਝ ਦੋ-ਆਕਾਰ, ਕੁਝ ਭਾਰੀ ਚਮੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਪਿੰਡੇ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਜੀਵ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕਾਲੇ, ਗੋਰੇ, ਨੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਭੂਰੇ, ਛਿਟਕਾਰੇ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ, ਪੀਲੇ, ਜੰਗਲੀ ਖੋਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖੇ; ਕੁਝ ਮੁੰਜਾ ਘਾਸ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਖੜੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਭਰੀਆਂ, ਕੁਝ ਵਿਗੜੀਆਂ, ਕੁਝ ਪਤਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਬਹੁ-ਅੱਖੀਆਂ; ਕੁਝ ਦੇ ਬਹੁ-ਸਿਰ, ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰ, ਕੁਝ ਇਕ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ। ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਿਘਟਿਤ, ਬਾਲਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬਾਲਦਾਰ; ਅੰਨੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਬੌਨੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਿੰਮਹਿੰਮ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਜੀਵ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਕੰਨ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਨੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਦੰਦਾਂ, ਕੁਝ ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ; ਕੁਝ ਇਕ ਹੱਥ, ਦੋ ਹੱਥ, ਤਿੰਨ ਹੱਥ, ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਇਕ ਪੈਰ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ; ਮਹਾਨ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ, ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਬਲ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੇ; ਭਿਆਨਕ, ਕਠੋਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਨੇਕ, ਤੇ ਵਚਨਕੁਸ਼ਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਸ ਫੜੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਜੀਭਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਜਬੜੇ; ਕੁਝ ਹੱਥ, ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਸਿਰ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ, ਕੁਝ ਖੋਪੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਕੁਝ ਗਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲਾ ਫੜੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲੇਪ ਲਾਏ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ; ਕੁਝ ਰਾਤ ਜਾਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਡਰਾਉਣੇ, ਕੁਝ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਅਰਾਗੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨ ਕੋਈ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਨ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਉੱਚੇ ਵਾਹਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਸੰਯਮੀ- ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭੂਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਜਨਮੇ; ਆਪਣੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪਿਸ਼ਾਚ ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜੋੜੇ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਸ-ਭੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਚਗਲਾ ਤੇ ਚਗਲੀ, ਵਕ੍ਰ ਤੇ ਵਕ੍ਰਮੁਖੀ, ਸੂਚੀ ਤੇ ਸੂਚੀਮੁਖਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ, ਕੁਮਭੀ, ਵਜਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਦੁੰਦੁਭੀ, ਉਪਚਾਰ, ਉਪਚਾਰਾ, ਉਲੂਖਲ ਅਤੇ ਉਲੂਖਲੀ ਵੀ ਹਨ। ਅਨਰਕ ਤੇ ਅਨਰਕਾ, ਕੁਖੰਡ ਤੇ ਕੁਖੰਡਿਕਾ, ਪਾਣਿਪਾਤ੍ਰ ਤੇ ਪਾਣਿਪਾਤ੍ਰੀ, ਪਾਂਸ਼ੂ ਤੇ ਪਾਂਸ਼ੁਮਤੀ ਵੀ ਹਨ। ਨਿਤੁੰਡ ਤੇ ਨਿਤੁੰਡੀ, ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਨਿਪੁਣਾ, ਚਲਾਦੋਛੇਸ਼ਣਾ, ਪ੍ਰਸਕੰਦ ਤੇ ਸਕੰਧਿਕਾ- ਇਹ ਹਨ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਗੁੱਟਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਚ। ਅਜਾਮੁਖਾ, ਵਕ੍ਰਮੁਖਾ, ਪੂਰੀਣ, ਸਕੰਧਿਨ, ਵਿਪਾਦਾਂਗਰਿਕਾ, ਕੁੰਭਪਾਤ੍ਰਾ, ਪ੍ਰਕੁੰਡਕਾ, ਉਪਚਾਰਉਲੂਖਲਿਕਾ, ਅਨਰਕਾ, ਕੁਖੰਡਿਕਾ, ਪਾਣਿਪਾਤ੍ਰਾ, ਨੈਤੁੰਡਾ, ਊਰਣਾਸ਼ਾ, ਨਿਪੁਣਾ, ਸੂਚੀਮੁਖਾ, ਉਛੇਸ਼ਣਾਦਾ- ਇਹ ਹਨ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਸੁੰਦਰ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਉਲਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਵੰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਤਪਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਵ੍ਰਿਤਾਖਿਆ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ, ਦੰਦ ਤੇ ਨੱਖ ਵਾਲੇ, ਅਜੀਬ ਅਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀ, ਮੁਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲਾਂ, ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਸਦਾ ਤਿਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਿਕਾ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਵਕ੍ਰ ਹਨ, ਉਲਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਵਕ੍ਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ, ਜੋ ਮੋੜੀ ਹੋਈ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਅਪਕ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰੋਹਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।