ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਅਾਸਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਕੁਲਿਕ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਨ ਸ਼ੂਲਾ, ਸਥੂਲਾ, ਸ਼ਿਰੋਦਾਂਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸੁੱਚੇ ਚਿੱਟੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕੁਲਿਕ ਹਾਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਪਦੰਤਾ, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਾ, ਛੱਡਦੰਤਾ, ਦੰਤਪੁਸ਼ਪਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤਾਮਰਵਰਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਹਨ। ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਟੇ ਹੋਠਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰੂਪਵਾਨ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਵਾਮਦੇਵ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਆਇਆ। ਵਾਮਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਂਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨੀਲੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਡਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਥੀ ਵਿਅੰਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦਵਿੱਤੀਯ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਪ੍ਰਹਾਰੀ, ਸੰਪਾਤੀ ਅਤੇ ਪૃਥੁ-ਚਿੱਤੀ। ਉਸਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਤਾਲੂ ਤੇ ਹੋਠ, ਸੋਹਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਜਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾ ਜਨਮੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾਵਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਯੁਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੰਗ, ਸੋਹਣੇ, ਗੋਲ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਰੰਗ, ਦੰਦ ਰਹਿਤ, ਪੀਲੇ ਲੰਮੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਜਨਮੇ। ਚੰਦ੍ਰਮਾਸਾ ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਪਿੰਗਲਾ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਪਦਮਾ ਅਤੇ ਉਰਮੀਮਾਲੀ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਮਹਾਨ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਹਾਥੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤੇ। ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਹਾਥੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗ, ਲੋਮਪਾਦ ਅਤੇ ਸੂਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਹਾਥੀ ਦਿੱਤੇ। ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ "ਦ੍ਵਿਰਦ", ਹੱਥ ਕਰਕੇ "ਹਸਤੀ", ਸੁੰਡ ਕਰਕੇ "ਕਰੀ", ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ "ਵਰਣ", ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ "ਦੰਤੀ", ਅਤੇ ਗੱਜਣ ਕਰਕੇ "ਗਜ" ਆਖਦੇ ਹਨ। "ਕੁੰਜਰ" ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, "ਨਾਗ" ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ, "ਮਤੰਗ" ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ, "ਦ੍ਵਿਪ" ਦੋ ਤੋਂ, "ਸਾਮਜ" ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹਨ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸਾਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਲਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭਾਵਸੁ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਆਦਿਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਤੋਂ; ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣਿਆ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਕਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਹੱਦ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਆਵੇਦਿਸ ਤੋਂ ਪੰਜਵਾਂ, ਇਹ ਬੌਨੇ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਜੰਗਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੌਹਿਤਯ ਨਦੀ ਦੀ ਹੋਰ ਹੱਦ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ, ਯਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੂਤਿ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿਤੇ—ਕੁਝ ਮੋਟੇ, ਕੁਝ ਪਤਲੇ, ਕੁਝ ਲੰਮੇ, ਕੁਝ ਬੌਨੇ, ਕੁਝ ਛੋਟੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਕੰਨ, ਹੋਠ, ਜੀਭ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪੇਟ ਢਿਲ੍ਹੇ ਲਟਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਕੁਝ ਦੁਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਭਾਰੀ ਨਿਤੰਬ ਤੇ ਮੋਟੀ ਪਿੰਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਕਾਲੇ, ਗੋਰੇ, ਨੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਭੂਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ, ਪੀਲੇ, ਜੰਗਲੀ ਗਧਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਖੇ, ਕੁਝ ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਖੜ-ਖੜ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਜਨੇਊ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਭਰੀਆਂ, ਵਿਅੰਗ, ਪਤਲੀਆਂ ਜਾਂ ਬਹੁ-ਅੱਖੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਿਰ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਸਿਰ, ਕੁਝ ਇੱਕ ਸਿਰ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਡਰਾਉਣੇ, ਬਹੁਤ ਵਾਲਦਾਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਬੌਨੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਿਨ੍ਹਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇੱਕ ਕੰਨ, ਵੱਡੇ ਕੰਨ, ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾ ਦੰਦ, ਦੁਹਾਂ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬਲ, ਤਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ, ਨਿਰਦਈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਸਾ ਘਾਹ, ਵੱਡੀਆਂ ਜੀਭਾਂ, ਵੱਡੇ ਕੰਨ, ਵੱਡੇ ਜਬੜੇ; ਕੁਝ ਹੱਥ, ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਸਿਰ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ, ਕੁਝ ਖੋਪੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਧਨੁਸ਼, ਗਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਭਾਲਾ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲੇਪ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੋਹਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਾਤ ਜਾਂ ਸੰਜ ਵੇਲੇ ਚਲਦੇ, ਭਿਆਨਕ, ਕੁਝ ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਚਲਦੇ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਭਰ ਭਟਕਦੇ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਅਸਨ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨ ਤਾ ਕੋਈ ਪਤਨੀ, ਨ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਉਰਧਵ ਰੇਤਸ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਂਕੜੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਯਮੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਭੂਤਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਕੁਸਮਾਂਡੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਪੀਲੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵੀ। ਆਪਣੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਿਸ਼ਾਚ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਜੋੜੇ, ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਸਮੇਤ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਸ-ਭੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—ਚਗਲਾ ਅਤੇ ਚਗਲੀ, ਵਕਰਾ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰਮੁਖੀ, ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਸੂਚੀਮੁਖਾ ਆਦਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ, ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੇ ਗੁਣ, ਸਭ ਵਿਅਾਸਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।