ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਮਨ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਭੌਵਨ ਨੇ ਇਹ ਹਾਥੀ ਇਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਰਾਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਏਰਾਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਮਹਾਨ ਏਰਾਵਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਅਪਸੁਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਜੜ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਛੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਭਦ੍ਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲਾ ਸੀ। ਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਜਨਾ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਹੋਏ। ਚੌਥਾ ਪੁੱਤਰ ਪਦਮਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਹਸਤਿਨੀ ਅਤੇ ਆਭ੍ਰਮੂ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ: ਭਦ੍ਰਾ, ਮ੍ਰਿਗ, ਮੰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਣਾ। ਸੰਕੀਰਣਾ, ਜੋ ਅੰਜਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਭਦ੍ਰਾ, ਜੋ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਹਰਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਪਦਮਾ, ਜੋ ਮੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਲਾਵਿਲਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ, ਜੋ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਪਦਮੋੱਤਰਾ, ਜੋ ਪਦਮਾ ਹੈ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਉਪਲੇਪਨ, ਜੋ ਮੇਂਡਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਪਿਲਾ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਸੁਮਨਾਭਾ ਅਤੇ ਰਥਾਂਤਰਾ—ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਸ਼ੂਲਾ, ਸਥੂਲਾ, ਸ਼ਿਰੋਦੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਚਿੱਟੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹਾਥੀ ਆਕੁਲਿਕਾ ਕਹਾਏ। ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਾ, ਸ਼ੜਦੰਤ, ਦੰਤਪੁਸ਼ਪਵਾਨ, ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਵਰਨ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮੇ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਟੇ ਹੋਠ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲਏ। ਵਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਂਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨੀਲੇ ਲਤਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਡਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਖੰਭੇ ਵਰਗੇ ਸੀ, ਚੌੜਾ ਸੀਨਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਥੀ ਵਿਅੰਗ ਹੋਏ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਬੱਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਾਰੀ, ਸੰਪਾਤੀ ਅਤੇ ਪૃਥੁਚਿੱਤੀ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਤਾਲੂ, ਲੰਮੇ ਹੋਠ, ਸੁੰਦਰ ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਜਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾ ਜਨਮੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾਵਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ, ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਸੁੰਦਰ, ਗੋਲ, ਕਮਲ ਰੰਗ, ਦੰਦ-ਰਹਿਤ, ਪੀਲੇ ਲੰਮੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮੇ। ਚੰਦਰਮਾਸਾ ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਪਿੰਗਲਾ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਪਦਮਾ ਅਤੇ ਉਰਮੀਮਾਲੀ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਹਾਥੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅੰਗ, ਲੋਮਪਾਦ ਅਤੇ ਸੂਤ੍ਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਤ ਹਾਥੀ ਦਿੱਤੇ। ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ: ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਰਦ, ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਹਸਤ, ਸੁੰਡ ਕਰਕੇ ਕਰੀ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਵਰਨ, ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ ਦੰਤੀ, ਗੱਜਣ ਕਰਕੇ ਗਜ। ਕੁੰਜਰ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਨਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਦ੍ਵਿਪ ਦੋ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਾਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਮਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਲਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ, ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭਾਵਸੁ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਜੜ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਹਾਥੀ-ਵਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਕਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੋਂ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ, ਆਵੇਦਿਸ ਤੋਂ, ਪੰਜਵਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਮਨ-ਕਾਇਆ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੌਹਿਤਯਾ ਨਦੀ ਦੀ ਹੋਰ ਹੱਦ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮ, ਇਹ ਯਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੈ। ਭੂਤੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਕੁਝ ਵੱਡੇ, ਕੁਝ ਪਤਲੇ, ਕੁਝ ਲੰਮੇ, ਕੁਝ ਨਾਠੇ, ਕੁਝ ਛੋਟੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਲਟਕੇ ਹੋਏ, ਹੋਠ ਢਿਲੇ, ਜੀਭ ਲਟਕ ਰਹੀ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੇਟ ਢਿਲੇ; ਕੁਝ ਇਕ ਰੂਪ, ਕੁਝ ਦੁਹਰਿਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਭਾਰੀ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਮੋਟੇ ਪਿੰਡੇ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੇ, ਗੋਰੇ, ਨੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਕੁਝ ਭੂਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ, ਪੀਲੇ, ਜੰਗਲੀ ਖ਼ਚਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ; ਕੁਝ ਮੁੰਜਾ ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਖੜੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਅੱਖਾਂ, ਵਿਅੰਗ ਅੱਖਾਂ, ਪਤਲੇ ਅੱਖਾਂ, ਕਈ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ; ਕੁਝ ਕਈ ਸਿਰ, ਬਿਨਾ ਸਿਰ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਿਰ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ, ਬਾਲ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਬਾਲ ਵਾਲੇ; ਅੰਨ੍ਹੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਨਾਠੇ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਿਨਹਿਨਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਕੰਨ ਵਾਲੇ। ਕੁਝ ਦੰਦ ਵਾਲੇ, ਪੰਜੇ ਵਾਲੇ, ਬਿਨਾ ਦੰਦਾਂ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੇ; ਇੱਕ ਹੱਥ, ਦੋ ਹੱਥ, ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ।