ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਗੁਹ੍ਯਕ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਅੰਸ਼ ਘੱਟ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਦੋਵੇਂ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਾਓਂ ਅਤੇ ਵਾਧੂਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੌਲਤ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਰਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਾਤੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੱਕ ਚਾਰ ਦੈਵਿਕ ਵੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਲਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਮ੍ਰਿਗੀ, ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਾ, ਹਰਿਭਦ੍ਰਾ, ਇਰਾਵਤੀ, ਭੂਤਾ, ਕਪੀਸ਼ਾ, ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾ, ਨਿਸ਼ਾ, ਤਿਰਿਆ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਸ੍ਵਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰਸਾ। ਮ੍ਰਿਗੀ ਤੋਂ ਹਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹਰਣ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਜੰਮੇ। ਨ੍ਯੰਕਵ, ਸ਼ਰਭ, ਰੁਰੂ ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਏ। ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਾ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਗਵਯ, ਮਹਿਸ, ਊਠ, ਸੂਰ, ਗੈਂਡਾ ਅਤੇ ਗੌਰ-ਮੁੱਖ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰ ਜੰਮੇ। ਹਰਿ ਤੋਂ ਹਰੀ, ਗੋਲਾਂਗੂਲ, ਤਰਕਸ਼, ਬੰਦਰ, ਕਿਨਨਰ, ਚੀਤੇ ਅਤੇ ਕਿਮਪੁਰੁਸ਼ ਜੰਮੇ। ਇਰਾਵਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਭੌਵਨ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੋਲ ਦੀ ਦੋ ਅੱਧੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਹੱਥੀਂ ਫੜ ਕੇ ਰਥੰਤ੍ਰ ਸਾਮ ਗਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਮ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਜੰਮਿਆ। ਭੌਵਨ ਨੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਇਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਰਾਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਏਰਾਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਏਰਾਵਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੁਵਰਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਅਪਸੁਜਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਛੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ, ਉਹ ਭਦ੍ਰਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਲਾ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਅੰਜਨ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਪਦਮਾ। ਪਦਮਾ ਚੌਥਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਸਤਿਨੀ ਅਤੇ ਆਭ੍ਰਮੂ ਵੀ ਜੰਮੇ। ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀ ਜੰਮਾਏ: ਭਦ੍ਰਾ, ਮ੍ਰਿਗ, ਮੰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਕੀਰਣਾ। ਸੰਕੀਰਣਾ, ਜੋ ਅੰਜਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਦ੍ਰਾ, ਜੋ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ, ਹਰਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਪਦਮਾ, ਜੋ ਮੰਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਲਾਵਿਲਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ, ਜੋ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਪਦਮੋਤਤਰਾ, ਜੋ ਪਦਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਉਪਲੇਪਨਾ, ਮੇਢ, ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਚਿੱਟੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੀਲੇ, ਵੱਡੇ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲਾ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੁਮਨਾਭਾ ਅਤੇ ਰਥਾਂਤਰ—ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ। ਸ਼ੂਲਾ, ਸਥੂਲਾ, ਸ਼ਿਰੋਦੰਤ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਟੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਾਥੀ ਆਕੁਲਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਾ, ਸ਼ਡਦੰਤ, ਦੰਤਪੁਸ਼ਪਵਾਨ ਅਤੇ ਤਾਮ੍ਰਵਰਨ, ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਟੇ ਹੋਠ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ, ਘੁੰਮਲੇ ਰੰਗ, ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਵਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਸੀ, ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਫਿਰ ਵਾਮਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਂਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨੀਲੇ ਲਤਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਜੰਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਡਾ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹ ਸਥੰਭ ਵਰਗਾ, ਚੌੜਾ ਸੀਨਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਾਥੀ ਵਿਅੰਗ ਹੋ ਕੇ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਰੂਪ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ: ਪ੍ਰਹਾਰੀ, ਸੰਪਾਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੁਚਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਤਾਲੂ ਤੇ ਹੋਠ, ਸੋਹਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਅੰਜਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾ ਜੰਮੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾਵਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ ਸਿਰ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ, ਸੋਹਣੇ, ਗੋਲ, ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਬਿਨਾਂ ਦੰਦਾਂ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਲੰਮੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ। ਚੰਦਰਮਾਸਾ ਅਤੇ ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਪਿੰਗਲਾ ਜੰਮੀ, ਜੋ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ: ਮਹਾਪਦਮਾ ਅਤੇ ਉਰਮਿਮਾਲੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਾਥੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਥੀ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਰਤੇ। ਜਦ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਾਥੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਅੰਗ, ਲੋਮਪਾਦ ਅਤੇ ਸੂਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਦ੍ਵਿਰਦ (ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਕਰਕੇ), ਹਸਤੀ (ਹੱਥ ਕਰਕੇ), ਕਰੀ (ਸੂੰਡ ਕਰਕੇ), ਵਰਣ (ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ), ਦੰਤੀ (ਦੰਦ ਕਰਕੇ), ਗਜ (ਗੱਜਣ ਕਰਕੇ), ਕੁੰਜਰ (ਘੁੰਮਣ ਕਰਕੇ), ਨਾਗ (ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ), ਮਤੰਗ (ਮਤੰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ), ਦ੍ਵਿਪ (ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਕਰਕੇ), ਸਾਮਜ (ਸਾਮਨਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲਿੰਗ ਵੀ ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜੰਮੇ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭਾਵਸੁ ਹੈ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਆਦਿਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਕਰੂਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਸੰਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।