ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੈਵੀ ਮੂਲ ਦੇ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਸੰਖਿਆ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਨੀਲਾ ਨਾਮਕ ਇਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵਿਕਚਾ ਸੀ। ਵਿਕਚਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਫੂਲੀ ਹੋਈ, ਸੁਸਤ ਅਕਲ ਵਾਲੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ, ਵਿਰੂਪਾ ਨੈਰਿਤ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੋਟੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਹਾਰਕ, ਭੀਸ਼ਕ, ਤੇ ਕ੍ਰਾਮਕ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੈਨਕ, ਪਿਸਾਚ, ਵਾਹਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਾਕਤ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪ ਰੂਪਾਂਤਰ ਕਰਦੇ, ਅਣਦੇਖੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਖ-ਲੱਖ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਮਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅੱਠ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਭਦ੍ਰਕਾ ਨਾਮਕ ਹਨ, ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਪੂਤਨਾ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਨ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹੀ ਅਸਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਕੰਦ-ਗ੍ਰਹ, ਆਪਕ, ਤੇ ਤ੍ਰਾਸਕ ਆਦਿਕ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੰਦ-ਗ੍ਰਹ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੂਤਨਾਵਾਂ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਹ੍ਯਕ ਵੀ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਵੀ। ਸਭ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤਯ ਦੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੁਲਸਤਯ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੁਲਸਤਯ ਤੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਲਕਾ ਦੇ ਧਨੀ, ਕੁਬੇਰ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਦੇਖ ਕੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਕਸ਼ਸ ਅੰਦਰੋਂ ਘੁੱਸ ਕੇ, ਤੇ ਪਿਸਾਚ ਤਕਲੀਫ ਦੇ ਕੇ। ਇਹ ਸਭ ਲਾਛਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ, ਤਾਕਤਵਰ, ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰਭਉ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ, ਸੁਖਸ਼ੀਲ, ਨਿਰਮਲ, ਵਰ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ, ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਗੁਹ੍ਯਕ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਰਾਕਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਪਿਸਾਚ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨ, ਸੋਹਣਪ, ਆਯੁ, ਤਾਕਤ, ਧਰਮ, ਰਾਜ, ਬੁੱਧੀ, ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਅਸੁਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਪਿਸਾਚ ਤੱਕ ਚਾਰ ਦੈਵੀ ਵੰਸ਼ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨੋ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੇ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਜੰਮੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪੋਂ ਬਾਰਾਂ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਪੁਲਹਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਮ੍ਰਿਗੀ, ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਾ, ਹਰਿਭਦਰਾ, ਇਰਾਵਤੀ, ਭੂਤਾ, ਕਪੀਸ਼ਾ, ਦੰਸ਼ਟਰਾ, ਨਿਸ਼ਾ, ਤਿਰਿਆ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਸ੍ਵਰਾ, ਤੇ ਸੁਰਸਾ। ਮ੍ਰਿਗੀ ਤੋਂ ਹਰਣ ਹੋਏ, ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹਰਣ ਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਹੋਏ। ਨਯੰਕਵ, ਸ਼ਰਭ, ਰੁਰੂ ਤੇ ਪૃਸ਼ਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮ੍ਰਿਗਮੰਦਾ ਤੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਗਵਯ, ਭੈਸ, ਊਠ, ਸੂਰ, ਗੈਂਡਾ ਤੇ ਗੌਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਹਰੀ ਤੋਂ ਹਰੀ, ਗੋਲਾਂਗੂਲ, ਤਰਕਸ਼, ਬਾਂਦਰ, ਕਿਨਰ, ਬਾਘ ਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਹੋਏ। ਇਰਾਵਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਭੌਵਨ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਖੋਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਧੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਫੜ ਕੇ, ਰਥੰਤਰਾ ਸਾਮ ਗਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਸਾਮ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਇਕ ਹਾਥੀ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੌਵਨ ਨੇ ਇਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਰਾਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਏਰਾਵਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਰਾਜ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਿਆ—ਏਰਾਵਤ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਅਪਸੁਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਜੜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਛੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦਾ ਸੀ। ਭਦ੍ਰਾ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਬਲਾ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਜਨ, ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ, ਵਾਮਨ ਤੇ ਪਦਮ ਹਨ; ਚੌਥਾ ਪਦਮ ਸੀ, ਹਸਤਿਨੀ ਤੇ ਆਭ੍ਰਮੂ ਵੀ ਹੋਏ। ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀ ਜੰਮੇ: ਭਦ੍ਰਾ, ਮ੍ਰਿਗ, ਮੰਦਾ ਤੇ ਸੰਕੀਰਣ। ਸੰਕੀਰਣ, ਜੋ ਅੰਜਨ ਹੈ, ਯਮ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ; ਭਦ੍ਰਾ, ਜੋ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਹਰਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਪਦਮ, ਜੋ ਮੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ ਹੈ ਤੇ ਐਲਾਵਿਲਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗ, ਜੋ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ। ਪਦਮੋੱਤਰਾ, ਜੋ ਪਦਮ ਹੈ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਹਾਥੀ ਹੈ। ਉਪਲੇਪਨ, ਮੇਂਡਾ, ਦੇ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਨੌਨਿਆਂ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਪਿਲ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੁਮਨਾਭ ਤੇ ਰਥਾਂਤਰਾ—ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਨਾਮਵੰਤ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੈਵੀ ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼, ਰੂਪ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।