ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਕਰਤੁਸਥਲੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, ਨਿਆਗਰੋਧਰੋਹਿਣਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਬਰਗਦ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਤਨਾਭਾ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਨਵ ਅਨੁਹ੍ਰਾਦਾ ਦੀ ਉੱਤਮ ਧੀ ਭਦਰਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਭਦਰਾ ਤੋਂ ਮਣਿਵਰ ਨਾਮਕ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਮਣਿਵਰ ਅਤੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਕਰਤੁਸਥਲੀ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਣ੍ਯਜਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੇਵਜਨੀ। ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਤੋਂ ਪੁਣ੍ਯਜਨੀ ਨੇ ਕਈ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ: ਸਿੱਧਾਰਥ, ਸੂਰ੍ਯਤੇਜਸ, ਸੁਮੰਤ, ਨੰਦਨ, ਕਨ੍ਯਕ, ਯਵਿਕ, ਮਣਿਦੱਤ ਅਤੇ ਵਸੁ। ਫਿਰ ਸਰਵਾਨੁਭੂਤ, ਸ਼ੰਖ, ਪਿੰਗਾਕ੍ਸ਼, ਭੀਰੁ, ਮੰਦਰਸ਼ੋਭਿਨ, ਪਝਾ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਪ੍ਰਭਾ। ਮਘਪੂਰਨ, ਸੁਭਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੋਤ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਤ, ਕੇਤੁਮੰਤ, ਮਿਤ੍ਰ, ਮੌਲੀ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਦੇ ਚੌਵੀ (24) ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਭਿ ਧਰਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ ਵੀ ਯਕਸ਼ ਹੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਭਿ ਨੇਕ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਦੇਵਜਨੀ ਨੇ ਮਣਿਵਰ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ: ਪੂਰਨਭਦ੍ਰ, ਹੇਮਰਥ, ਮਣਿਮਾਨ ਅਤੇ ਨੰਦਿਵਰਧਨ। ਫਿਰ ਕੁਸਤੁੰਬੁਰੂ, ਪਿਸ਼ੰਗਾਭ, ਸਥੂਲਕਰਨ, ਮਹਾਜਯ, ਸ਼੍ਵੇਤ, ਵਿਪੁਲ, ਪੁਸ਼ਪਵੰਤ ਅਤੇ ਭਯਾਵਹ। ਪਦਮਵਰਨ, ਸੁਨੇਤ੍ਰ, ਯਕਸ਼ ਬਾਲ, ਬਕ, ਕੁਮੁਦ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਕ, ਵਰਧਮਾਨ ਅਤੇ ਦਮ। ਪਦਮਨਾਭ, ਵਰਾਂਗ, ਸੁਵੀਰ, ਵਿਜਯ, ਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੂਰਨਮਾਸ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਸਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਮਣਿਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ, ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਖਸ਼ਾਇਆ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਲਾਲਾਵੀ, ਕੁਥਨਾ, ਭੀਮ, ਸੁਮਾਲੀ, ਮਧੁਰ, ਵਿਸ੍ਫੂਰਜਿਤ, ਵਿਦ੍ਯੁੱਜਿਹ੍ਵ, ਮਾਤੰਗ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਿਤ। ਚੰਦ੍ਰਾਰਕ, ਸੁਕਰ, ਬੁਧ੍ਨ, ਕਪਿਲੋਮਾ, ਪ੍ਰਹਾਸਕ, ਕ੍ਰੀਡਾ, ਪਰਸ਼ੁਨਾਭ, ਚਕ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਸ਼ਤਦੰਸ਼ਟਰ, ਤੁੰਡਕੇਸ਼ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼ ਆਕੰਪਨ, ਦੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਸੱਤ ਧੀਆਂ ਹਨ—ਆਲੰਬਾ, ਉਤਕਚਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਾ, ਕਪਿਲਾ, ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਭੈਣਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਸਮੂਹ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਆਲੰਬੇਯਾ ਅਤੇ ਉਤਕਚੇਯਾ ਸਮੂਹ ਕਰੂੜ ਹਨ; ਇਉਂ ਹੀ ਕਾਰਸ਼ਣੇਯ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵੇਯ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਐਸੇ ਹੀ, ਨੈਰਿਤਾ ਸਮੂਹ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਭਗਤ ਵੱਲੋਂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੱਲੋਂ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੈਰਿਤਾ ਦੇਵ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵਿਖ੍ਯਾਤ ਵੀਰੂਪਾਕਾ ਹੈ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵਿਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਮੂਹ, ਉਠ ਕੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ੍ਯ ਰਾਜਾ ਕੁੰਭ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਦੇਹ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਵੀ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵਿਰਤਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਕਪਿਲਾ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯ-ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ, ਕੰਪਨਾ ਯਕਸ਼ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਵਾਤਾ ਨਾਮਕ ਯਕਸ਼-ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਦੀ ਧੀ ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਏ ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਲੰਬੇਯਾ ਤੋਂ, ਸੁਰਸਿਕਾ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੇਕ ਨੈਲਾ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਅਜੇਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਮੂਲ ਦੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਨੀਲਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ ਜੰਮੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਕਚਾ ਸੀ, ਉਹ ਕੁਦਰਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫੂਲੀ ਹੋਈ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ, ਨੈਰਿਤਾ ਵਿਰੂਪਾ ਵਲੋਂ, ਭਿਆਨਕ ਦੇਵੀ ਜੀਵ ਜੰਮੇ: ਵਕ੍ਰਦੰਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਨ, ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਹਾਰਕ, ਭੀਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਮਕ ਆਦਿ। ਵੈਨਕ, ਪਿਸਾਚ, ਵਾਹਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਕ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਅਜੀਬ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਮਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਭਦ੍ਰਕਾ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।