ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹੋਏ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ ਲੋਹੇਈ, ਫਿਰ ਭਰਤਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਂਗੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਜੋ ਸੋਹਣੇਪਣ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਯਕਸ਼ ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਲੋਹੇਯ, ਭਰਤੇਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਂਗੇਯ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲੇਯ—ਇਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਆਸੁਰਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦਿੱਖ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਵਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਨਮ ਲਏ। ਇਹ ਗੰਧਰਵ ਹੌਂਸਲੇ, ਦਾਨਵ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ; ਚਿਤ੍ਰਵਰਮਨ ਵੀ; ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਗੀ ਸੀ; ਤੇ ਸੋਮਦੱਤ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਵੀ ਸੀ—ਅਗਨਿਕਾ, ਕੰਬਲਾ ਤੇ ਵਸੁਮਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਉਤਸਾਹ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗੰਧਰਵ ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ—ਆਗਨੇਯ, ਕੰਬਲੇਯ ਤੇ ਵਸੁਮਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੁਭਾਗੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਜੋ ਸੋਹਣੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣੋ: ਹਿਰਣਯਰੋਮ, ਕਪਿਲਾ, ਸੁਲੋਮਾ, ਤੇ ਮਾਗਧਾ; ਚੰਦਰਕੇਤੁ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਗੋਦਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸ਼ੂਰ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸਨ; ਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਸਮੂਹ ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਉਜਲੇ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ। ਸ਼ਿਵਾ ਤੇ ਸੁਮਨਾ—ਇਹ ਦੋ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਰਵਸ ਦੁਆਰਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸ਼ੈਵੇਯ ਜੋ ਸ਼ੂਰ ਸਨ, ਤੇ ਸਉਮਨਸਾ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਧਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਸੈਂਕੜੇ ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ। ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਨੇ ਘੋੜੇ-ਮੁਖੀ ਕਿਨਨਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣੋ: ਸਮੁਦ੍ਰ, ਸੇਨਾ, ਕਾਲਿੰਦ, ਮਹਾ-ਨੇਤਰ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ; ਸੁਵਰਨਘੋਸ਼ਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਮਹਾਘੋਸ਼ਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦਾ ਘੋੜੇ-ਮੁਖੀ ਸਮੂਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਰਵਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ-ਮੁਖੀ ਕਿਨਨਰ, ਸ਼ਾਂਸ਼ਪਾਯਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ—ਹਰਿਸੇਨਾ, ਸੁਸ਼ੇਨਾ, ਵਾਰੀਸ਼ੇਨਾ, ਤਾਕਤਵਰ; ਰੁਦ੍ਰਦੱਤਾ ਤੇ ਇੰਦਰਦੱਤਾ, ਚੰਦ੍ਰਦ੍ਰੁਮ ਤੇ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ—ਇਹ ਨਾਂ ਹਨ। ਬਿੰਦੁ, ਬਿੰਦੁਸਾਰ, ਚੰਦ੍ਰਜਾਤ, ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਨਨਰ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਨਨਰਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਜੋ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਯਕਸ਼, ਯਕਸ਼ੋਪਸ਼ਾਂਤ, ਸੋਹਣੀ ਲੋਹੇਯਾ, ਤੇ ਸੁਰਵਿੰਦਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਾਯਕੇਤਾ ਤੋਂ, ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਰਾਲਕਾ ਨੇ ਦਿੱਤੇ। ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਆਵੇਸ਼ਕ ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਦੇਵ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਦਤ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ; ਵੀਰਜਾ, ਕਮਲ-ਨੈਣ; ਹਿਰਣਯਗਰਭ; ਤੇ ਚਾਰ-ਮੁੱਖ, ਆਪੋ-ਆਪ ਜਨਮਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ। ਸ਼ੰਕਰ, ਮਹਾਦੇਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਇੰਦ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵਸੁ—ਇਹ ਸਾਰੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ, ਗੰਧਰਵ, ਜੋ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵ, ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੰਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ; ਦੋ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ—ਹਹਾ ਤੇ ਹੁਹੁ; ਚੌਥਾ ਧਿਸ਼ਣਾ, ਫਿਰ ਵਾਸਿਰੁਚੀ। ਛੇਵਾਂ ਟੁੰਬੁਰੂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦੇਵ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਜਨਮ ਲਿਆ। ਅੱਠ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਤਮ, ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ, ਜਨਮ ਲਏ: ਅਨਵਦ੍ਯਾ, ਅਨਵਸ਼ਾ, ਅਨਵਤੀ, ਮਦਨਪ੍ਰਿਆ, ਅਰੂਸ਼ਾ, ਸੁਭਗਾ, ਭਾਸੀ, ਤੇ ਮਰਿਸ਼ਟਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਮਨੋਵਤੀ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ਾ, ਦੋਵੇਂ ਟੁੰਬੁਰੂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਤੇ ਇਹ ਪੰਜ-ਮੁਕੁਟ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਕੁੱਲ ਦਸ, ਦੇਵ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਨਕਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਪਰਣਿਨੀ, ਪੁੰਜਿਕਸਥਲਾ, ਘ੍ਰਿਤਸਥਲਾ, ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ, ਪੂਰਵਾਚੀ, ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ, ਤੇ ਅਨੁਮਲੋਚੰਤੀ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਰਵਸ਼ੀ, ਗਿਆਰਵੀਂ, ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਰਾਨ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਮੇਨਕਾ, ਮੇਨਾ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਦੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਹਨ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਸਮੂਹ, ਜਦੋਂ ਸੱਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਮਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਕਿਨਨਰ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਭੂਤ, ਤੇ ਅਪਸਰਾ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।