ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਬਦਲਦੇ ਗਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਤੀਜੇ ਦੁਆਪਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਤਿਆਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਇਆ, ਉਹੀ ਸਤਿਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਹਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਯਾ ਦੇਵਤਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਕਰਿਸ਼ਣੁ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਇਆ, ਉਹ ਹਰਯਾ ਦੇਵਤਾ ਵੈਕੁੰਠਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਪੰਜਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੈਕੁੰਠਾ ਦੇਵਤਾ ਕਹਲਾਏ, ਜੋ ਕਰਿਸ਼ਣੁ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਜਦ ਵੈਕੁੰਠਾ ਦੇਵਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਾਧਿਆ ਘੱਟ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਤਦ ਪਹਿਲੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ, ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆ ਜਨਮ ਲਏ। ਜਦ ਉਹ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਅਮਰ ਸਾਧਿਆ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਮੂਲ ਜਯਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਯਾ ਦੇ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁਂਦੇ ਹੋ? ਤੱਤਵ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਸਾਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਰਾਖਸਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਭੂਤਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ਯਪ ਨੇ ਦਿਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਯਜਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹੋਤ੍ਰਿ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਜਾ ਬੈਠੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕਹਲਾਏ। ਕਸ਼ਯਪ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸਭ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਤਿੰਨ ਸੀਟਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਇੱਕ ਸੀਟ ਕੁਰਚਾ ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੀਟਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ। ਹੋਤ੍ਰਿ ਲਈ ਜੋ ਸੀਟ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀਏ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦਿਤੀ, ਜੋ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਪਤਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਕ ਗਰਭਵਤੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ, ਹੋਤ੍ਰਿ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਜਾ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਬੋਲਿਆ। ਮਹਾਨ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਸਿੰਹਿਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿੱਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਹੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਤਕ ਉਲਟਾ ਲਟਕ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖਾ ਰਹਿ ਕੇ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਦਾਨਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਦੇਵ ਸਭ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਯੁ ਦੇਵ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਬਲ ਮਿਲੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ ਦਿਤੇ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਐਸਾ ਸੀ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਪਰ, ਇਕ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੇ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੀ ਮੌਤ ਬਣਿਆ। ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ, ਨਰਸਿੰਘ ਨੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਖ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਾ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਉਤਕੁਰਾ, ਸ਼ਕੁਨੀ, ਕਾਲਨਾਭ, ਮਹਾਨਾਭ ਅਤੇ ਭੂਤਸੰਤਾਪਨ। ਇਹ ਸਭ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ, ਜੋ ਬਡੇਯਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਧੇ ਤਾਰਕਾਮਯਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਅਨੁਹਲਾਦ, ਸੰਹਰਾਦ ਅਤੇ ਹ੍ਰਾਦ। ਹੁਣ ਹ੍ਰਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਹ੍ਰਾਦ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਹ੍ਰਾਦ ਅਤੇ ਨਿਸੁੰਦਾ। ਨਿਸੁੰਦਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਸੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਪਸੁੰਦਾ—ਦੋਵੇਂ ਬੜੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ। ਹ੍ਰਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਘ੍ਨ ਅਤੇ ਮੁਕਾ ਸਨ। ਸੁੰਦਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੀਚਾ ਸੀ, ਜੋ ਤੜਕਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਹੀ ਤੜਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਮੁਕਾ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕਿਰਾਤ ਦੇ ਤੀਰਚੀਨ ਨੇ ਮਾਰਿਆ। ਤੇਜ਼ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੈਲਖੀ ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਮਣਿਵਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਦੈਤਿਆਨੁ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਜੇਅੰ, ਇਕ ਵਾਮਪੰਥੀ ਧਨੁਧਾਰੀ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਨੁਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਨੀਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਗਭਗ ਇਕ ਲੱਖ ਸੀ, ਜੋ ਹਲਾਹਲਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਰੋਚਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਗਵੇਸ਼ਠੀ, ਕਾਲਨੇਮੀ, ਜੰਭ, ਬਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸ਼ੰਭੂ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਬੜੇ ਭੀਮਕਾਇਆ ਸਨ: ਸ਼ੁੰਭ, ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਸੰਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।