ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਜੋਗੀ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਜੋ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਥੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਦਿਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਦੇਵਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇ? ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸੁਤ ਜੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਕ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਮਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਲਏ: ਦਰਸ਼, ਪੂਰਨਮਾਸਾ, ਬ੍ਰਿਹਤ, ਰਥਾਂਤਰਾ; ਅਕੂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਫਿਰ ਅਕੂਤੀ, ਵਿਟਤੀ, ਸੁਵਿਟਤੀ, ਅਕੂਤੀ ਤੇ ਕੁਤੀ; ਫਿਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਅਧਿਤੀ, ਵਿਜ਼੍ਯਾਤੀ ਤੇ ਵਿਜ਼੍ਯਾਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਨੂ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਸਾਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦੇਵਤੇ ਜਨਮ ਲੈਣ।" ਪਰ, ਇਸ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਗਿ ਦੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਲਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਇੱਥੇ, ਸੱਚੇ ਕਰਮ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਅ ਤੇ ਵਾਧੂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣਦੇ। ਜਨਮ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ, ਉਹ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਸਦਾ ਚਾਹਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਰਾਗੀ ਹੋ ਗਏ, ਖਾਮੀਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਤੇਜ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਉਤਸਾਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਰਚਨਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਖਿਆ ਸੀ: 'ਸੰਸਾਰ ਵਧਾਓ ਤੇ ਜਿੱਤੋ।'" "ਪਰ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਉਣਗਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਰਾਗ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ, ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ। ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਉਣਗਲ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ ਵਾਰ ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ ਜਯਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ।" ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੌਣ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ?" "ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਾਰ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਿਰਸਾਰ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਕੁਝ ਜੀਵ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" "ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਯਾ ਨੇ ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਨ। "ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਗ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਤੇ ਅਫਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ।" "ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਛੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਭਟਕ ਜਾਵੋਗੇ।" "ਵੈਵਸਵਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ।" "ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ, ਸ਼੍ਰਾਦਧ, ਯਜ, ਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤੇ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਯਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੋਗੇ।" "ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਦੀਵੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਝੀਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਜਯਾ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਜਨਮੇ: ਰੁਚੀ ਦੇ ਅਜਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ, ਅਜਿਤਾ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਰੂਪ। ਵਿਧੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਕ੍ਸ਼ੇਮ, ਨੰਦਾ, ਅਵਿਆ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸੁਧਾਮਾ, ਕ੍ਰਤੁ, ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਅਵਸਥਿਤ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ, ਸਭ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਅਜਿਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲੇ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੋਏ; ਫਿਰ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਸਵਰੋਚਿਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਕਹਲਾਏ, ਪ੍ਰਾਣਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਯਾਤਰੀ; ਫਿਰ, ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇਵਤੇ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਮ ਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਪੁੱਤਰ ਸਤਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮੇ; ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਸਤਿਆ ਕਹਲਾਏ।