ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਸ਼ਾਵਰਤਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਹਰੀ ਵਸ਼ਾਵਰਤਿਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਆ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਤਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਤਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਹਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਭੂਤਰਜਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਵੈਕੁੰਠਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ, ਸਾਧਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧਿਆ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਦੇ ਸੱਤ ਰੂਪ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੈਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਵਾਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਵਿਸ਼' ਮੂਲ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ 'ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ' ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਵਾਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਜੀਵ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਰਜਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਐਸਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਅਤੇ ਉਰਜਾ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ — ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ — ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਤਕਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਰ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਜੈਤਾਂ ਨੂੰ, ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਜੈਤਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਉਚਿਤ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕ ਚਿੱਤ ਹਨ; ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਨ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਰਥ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਖਿਆਰਥ ਹੈ ਜੋ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਗਏ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਹੋਰ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਭੇਕ ਦੇ ਅਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰੋਤ-ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਮਰਥ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਉਧਰਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਦੇ ਗੁਣ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਸੂਤਾ ਮਹਾਰਾਜ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣਾ ਨੂੰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਉਪਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਆਗੂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਿਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਕ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ, ਸੂਤਾ ਨੇ, ਜੋ ਸ੍ਰੋਤ-ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਰਚੇ ਗਏ; ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਾ, ਪੂਰਨਮਾਸਾ, ਬ੍ਰਿਹਤ, ਅਤੇ ਰਥਾਂਤਰ; ਅਕੂਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਕੂਤੀ ਹੀ। ਵਿਟਤੀ ਅਤੇ ਸੁਵਿਟਤੀ, ਅਕੂਤੀ ਅਤੇ ਕੁਤੀ; ਫਿਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਅਧਿਤੀ ਯਥਾਰਥ; ਵਿਜ਼ਯਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ਯਾਤਾ, ਬਾਰਾਂ ਮਨੂ। ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦੇਵਤਾ ਜਨਮ ਲੈਣ।" ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਘਰ-ਯਜਨ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗਲਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਇੱਥੇ, ਸਚ ਦੇ ਕਰਮ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਘਟ-ਵਾਧ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਥਕ ਅਤੇ ਅਸੰਪਤੀ ਹੋ ਗਏ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਵੇਖਦੇ। ਧਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਉਰਜਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ-ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਤਾ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ: 'ਜਨਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜਿੱਤੋ।'" "ਕਿਉਂਕਿ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਛੋੜਾ ਅਪਣਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਨਾਈ।" "ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਵਿਦਾ ਹੋਵੋਗੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜਯਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਕਹਿੰਦੇ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।