ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੋ ਇਕ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ "ਏਕ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਲੋਕ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਮਨਵੰਤ੍ਰ ਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੰਮੇ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਕਾਲ ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਉਪਜਿਆ, ਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੰਮੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਕਾਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੱਤ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਸੰਘਾਰਕ ਆਦਿਤ੍ਯ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਸਭ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਅੰਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਪ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਆਕੂਤੀ — ਜੋ ਮਨੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਸੀ — ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਦੇਵ ਜੰਮੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸੁਵਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਮੇ। ਉਤ੍ਤਮ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਾਵਰਤਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ; ਮੁੜ, ਹਰੀ ਵਾਸਾਵਰਤਿਨ ਰੂਪ ਹੋਏ। ਸਤ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਤ੍ਯਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਤ੍ਯਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਮੇ। ਜਦ ਤਾਮਸ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਹਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪ ਹੀ ਜੰਮੇ। ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇਵਾ ਰੂਪ ਹੋਏ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਵਿੱਚ ਆਭੂਤਰਜਸਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਮੇ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮੁੜ ਵੈਕੁੰਠਾ ਬਣੇ। ਧਰਮ, ਨਾਰਾਇਣ ਤੇ ਸਾਧ੍ਯ, ਸਾਧ੍ਯਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧ੍ਯ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ; ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹਦੇ ਸੱਤ ਰੂਪ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਵਿਸ਼" ਧਾਤੂ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਵਿਆਪਕ ਹੋਣਾ"। ਇਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਵਖਰੇਪਨ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੇਜ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੋਭਾ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਉਰਜਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ੋਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੁੜ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਉਰਜਾ ਦੇ ਵੰਡ ਤੋਂ, ਹਰ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਥੇ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹਰ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹਨ; ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਰਥ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਣ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਹੋਰ ਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ। ਕਰਮ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖਿਆਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਮਰਥ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਬਾਰੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਥੇ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਦਿਤ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਸੁਤ ਜੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ’ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਧੌਂਦੀ ਲਈ, ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ; ਇਹ ਸਭ ਇਥੇ ਮਨੁਵੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼, ਪੂਰਨਮਾਸਾ, ਬ੍ਰਿਹਤ ਤੇ ਰਥੰਤਰਾ; ਆਕੂਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਕੂਤੀ ਆਪ। ਵਿਟੀ ਤੇ ਸੁਵਿਟੀ, ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਕੂਤੀ; ਫਿਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਅਧਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ; ਵਿਜ੍ਯਾਤੀ ਤੇ ਵਿਜ੍ਯਾਤਾ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਨੂ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦੇਵਤੇ ਜੰਮਣ।