ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ," ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਿਯਮ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੱਚੀ ਕਾਰਣਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਚਦੇ ਹਨ, ਫਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਯਾਤੁਧਾਨ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਜਿਹੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਆਤਮਾ, ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚੀ ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪ, ਹਰ ਮੰਵੰਤਤਰ ਅਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੇਜ, ਯਸ਼, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜਨਮੇ, ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਕਾਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਲਾ ਬਣ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਵਿਨਾਸਕ ਆਦਿਤਯ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਉਲਟਣ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਰਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜੋ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਰੂਪ ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਵਾਂਭੂ ਮੰਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਆਕੂਤੀ, ਜੋ ਮਨੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਜਨਮਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮੰਵੰਤਤਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਦੇਵ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਤੁਸ਼ਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਜਨਮਿਆ। ਉਤਤਮ ਮੰਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਾਵਰਤਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਫਿਰ ਹਰੀ ਵਸ਼ਾਵਰਤਿਨ ਬਣਿਆ। ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਤਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਤਾਂਮਸ ਮੰਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹਰੀ ਆਪ ਜਨਮਿਆ। ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਮੰਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਵਿੱਚ, ਆਭੂਤਰਜਸਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮੰਵੰਤਤਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠਾ ਬਣਿਆ। ਧਰਮ, ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸਾਧਿਆ, ਸਾਧਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧਿਆ ਵੈਵਸਵਤ ਮੰਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜਿਸਦੀ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਮੰਵੰਤਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਵਾਮਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਵਿਸ਼" ਧਾਤੂ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ"। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਮਨ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤੇਜ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੋਭਾ ਜਾਂ ਵੱਡੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਅਨੇਕ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੇ ਵੰਡ ਤੋਂ, ਹਰ ਮੰਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਅਣਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹਨ; ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵੇਦ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਪੱਕੇ ਅਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਹੋਰ ਅਰਥ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।