ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਬੱਦਲ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਤਕ੍ਰਿਤ (ਕਾਲ), ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਵੈਭੂ (ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ) ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਤੇ ਅੰਤਕਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਚੋਂ ਰਾਜਸੀਕ ਸਰੀਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸ੍ਰਿਜਕ ਹੈ, ਤਾਮਸੀਕ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਤਵੀਕ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੰਮੇ, ਤੇ ਤਾਮਸੀ ਭਾਗ ਤੋਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਕ੍ਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਵ ਜੰਮਿਆ। ਸਾਤਵੀਕ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ੋਚਿਸ਼ਣੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਵਿ਷ਣੂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਫਿਰ ਰੁਦਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੈਭੂ ਸਮਾਂ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਸੰਭਾਲਦਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਰੌਦਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਰੀਰ, ਵੇਦ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਂਖਯ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਉਪਾਸਕ, ਏਕਤਾ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ।” ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵਿ਷ਣੂ ਨੂੰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਤ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਖ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਤੱਤ, ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, “ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ” ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਏਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਤੂਧਾਨ ਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਵੈਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਾਂ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੋਹ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਸਥਾਪਤ ਹਨ; ਏਕਤਾ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਖਰ, ਕੌਣ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਜਾਂ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਲੈਣ—all ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਦਾਨਵ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਰੂਪ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੋਤ, ਯਸ਼, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਵਾਰੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ; ਤਾਮਸ ਭਾਗ ਤੋਂ ਕਾਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਦਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੰਮਿਆ; ਤੇ ਸੱਤਵ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵਿ਷ਣੂ, ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ; ਕਾਲ ਬਣ ਕੇ ਰੁਦਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੱਤ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਆਦਿਤਿਆ ਬਣ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿ਷ਣੂ, ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੁਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਆਕੂਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੁ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੰਮੇ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਈ, ਉਹ ਦੇਵ ਤੂਸ਼ਿਤਾ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੂਸ਼ਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਮੇ। ਉੱਤਮ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਤੂਸ਼ਿਤਾ ਵਾਂਗ ਵਸ਼ਾਵਰਤਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ; ਫਿਰ ਹਰੀ ਵਸ਼ਾਵਰਤਿਨ ਬਣਿਆ। ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਤਿਆਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਮੇ; ਤੇ ਜਦ ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਈ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ, ਹਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਆਪ ਜੰਮੇ। ਚਾਰਿਸ਼ਨਵ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਵੈਕੁੰਠਾ ਵਿੱਚ, ਆਭੂਤ ਰਜਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਮੇ; ਤੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਵੈਕੁੰਠਾ ਬਣਿਆ। ਧਰਮ, ਨਾਰਾਇਣ ਤੇ ਸਾਧਿਆ, ਸਾਧਿਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਤੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਸਾਧਿਆ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਮਰੀਚੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ, ਵਿ਷ਣੂ ਆਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ; ਵਿ਷ਣੂ, ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਲੋਕ ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹਦੇ ਸੱਤ ਰੂਪ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਵਿ਷ਣੂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਿ਷ਣੂ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਵਿਸ਼” ਧਾਤੁ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ”। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਾਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਭਿੰਨਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਦੇਵਤੇ ਇਥੇ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤ, ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਜੀਵ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੋਭਾ ਜਾਂ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿ਷ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਜਾਣ।