ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਵਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁਰਭੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ: ਅੰਗਾਰਕ, ਸਰਪ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਸਦਸਸਪਤੀ, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਉਰਧ੍ਵਕੇਤੁ, ਜ਼੍ਵਰ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਪਾਲਾ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ, ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ: ਰੋਹਿਣੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ। ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਸੁਰੂਪਾ, ਹੰਸਕੀਲਾ, ਭਦਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮਦੁਘਾ। ਫਿਰ ਕਾਮਦੁਘਾ ਤੋਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਸੁਰੂਪਾ ਅਤੇ ਤਣਯਾ। ਹੰਸਕੀਲਾ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਭਦਰਾ ਤੋਂ ਵੱਜਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਗਾਂਧਰਵ, ਜਨਮ ਲਏ। ਫਿਰ ਉੱਚੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾਸ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ, ਜਨਮ ਲਏ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਚਿੱਟੇ, ਭੂਰੇ, ਚਿੱਟੇ-ਭੂਰੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਨ; ਹਰਨ, ਹਰੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵੀ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਾਂਧਰਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਭਾਸੁਪ੍ਰਭਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਆਲਯ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਧਿਆ, ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਵਸੂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਬੱਚੇ ਹੋਏ; ਚਾਰ ਵਿਚੋਂ ਵਿਦ੍ਯੁਤ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਅੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹਨ। ਦੇਵਰਸ਼ਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਹਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਤੈਂਤੀਸ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਨਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਿਆ, ਵਸੂ, ਵਿਸ਼੍ਵਦੇਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਜਨਮ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ, ਸਭ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਕੌਣ ਕਿਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਵੱਡਾ, ਕੌਣ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਕੌਣ ਛੋਟਾ ਹੈ? ਜਨਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਪਹਿਲਾ, ਕੌਣ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਕੌਣ ਮਹਾਨ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਰੂਪ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕਿਰਪਾ-ਬੰਧਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਰਾਜਸਿਕ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਸਾਤਵਿਕ, ਸਮੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕ ਤਾਮਸਿਕ, ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਖਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਜਸ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਸਾਤਵਿਕ ਅੰਸ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਾਮਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇ ਦਾ ਤੱਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਰਜਸਿਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰਤਨ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਭੂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਦਲ, ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ, ਦੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਕਰਕੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅੰਤਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅੰਤਕਾਰੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਾਜਸਿਕ ਸਰੀਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ; ਤਾਮਸਿਕ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੇਂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ; ਤੇ ਸਾਤਵਿਕ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰਾਜਸਿਕ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਮਸਿਕ, ਅੰਤਕ੍ਰਿਤ, ਤੋਂ ਭਾਵਾ ਜਨਮਿਆ; ਸਾਤਵਿਕ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਸ਼ੋਚਿਸ਼ਣੂ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੈ-ਭੂ ਸਮਾਂ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਸੰਭਾਲਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਭੂ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰ—ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਰੌਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ—ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਇਕਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।