ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੁਮੇਧਾ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਧਾ, ਮੈਧਾਤਿਥੀ, ਸਤ੍ਯਮੇਧਾ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਮੇਧਾ, ਅਲ੍ਪਮੇਧਾ, ਭੂਯੋਮੇਧਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਦੀਪ੍ਤਮੇਧਾ, ਯਸ਼ੋਮੇਧਾ, ਸਥਿਰਮੇਧਾ, ਸਰ੍ਵਮੇਧਾ, ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਾ, ਪ੍ਰਤਿਮੇਧਾ, ਮੈਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਮੈਧਹਰਤਾ ਵੀ ਸੁਮੇਧਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰ ਵਿਭੂ ਸੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਲ੍ਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੌਲਸਤ੍ਯਾ ਨੂੰ ਵੇਦਬਾਹੁ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾ ਨੂੰ ਯਜੁਰ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮ ਆਂਗਿਰਸਾ ਸੀ, ਵੇਦਸ਼੍ਰੀ ਭਾਰਗਵ ਸੀ, ਉਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਪਰਜਨ੍ਯਾ ਪੌਲਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਸਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਆਤ੍ਰੇਯਾ ਸੀ—ਇਹ ਰੈਵਤ ਮੰਤਰੰਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣਾ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਾਲਾ, ਹਰ ਅੰਗ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਝੰਡਾ ਧਾਰਕ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ 'ਤੇ ਪੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਰਿਸ਼੍ਣਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਵੇਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮਨੂ: ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼, ਉਤ੍ਤਮਾ, ਤਾਮਸਾ, ਅਤੇ ਰੈਵਤਾ ਹੋਏ। ਛੇਵੇਂ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਮੰਤਰੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ, ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਪ੍ਰਥੁਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਾ ਵੀ ਪੰਜ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੋਤਿਆਂ, ਆਰਣਯ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਤੇ ਹਰ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਦੇਵਤਾ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤਰੀਕ੍ਸ਼ਾ, ਵਸੁਹਯਾ, ਅਤਿਥੀ, ਪ੍ਰਿਯਵਤਾ, ਸ਼੍ਰੋਤਾ, ਮੰਤਾ, ਸੁਮੰਤਾ—ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਯੇਨਭਦ੍ਰਾ, ਪਸ਼੍ਯਾ, ਪਥ੍ਯਨੇਤ੍ਰ, ਮਹਾਯਸ਼ਾ, ਸੁਮਨਾ, ਸੁਵੇਤਾ, ਰੈਵਤਾ, ਸੁਪ੍ਰਚੇਤਸਾ, ਦ੍ਯੁਤੀ, ਤੇ ਮਹਾਸਤ੍ਵ—ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਵਿਜਯਾ, ਸੁਜਯਾ, ਮਨੋਦ੍ਯਾਨਾ, ਸੁਮਤੀ, ਸੁਪਰੀ, ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ, ਅਰਥਪਤੀ—ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਥੁਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੁਣੋ: ਅਜਿਸ਼ਟਾ, ਸ਼ਾਕ੍ਯਾਨਾ, ਵਾਨਪ੍ਰਿਸ਼੍ਠਾ, ਸ਼ਾਂਕਰਾ, ਸਤ੍ਯਧ੍ਰਿਸ਼੍ਣੁ, ਵਿ੍ਣੁ, ਵਿਜਯਾ, ਤੇ ਅਜਿਤਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਥੁਕ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਹੁਣ ਲੇਖਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: ਮਨੋਜਵਾ, ਪ੍ਰਘਾਸਾ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਮਹਾਯਸ਼ਾ। ਵਾਤਾ, ਧ੍ਰੁਵਕ੍ਸ਼ਿਤੀ, ਅਦ੍ਭੁਤ, ਅਵਨਾ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਲੇਖਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜਵਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰ ਬਣਿਆ; ਉਨਤ, ਭਾਰਗਵ, ਤੇ ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਆਂਗਿਰਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਸੁਧਾਮਾ, ਕਾਸ਼੍ਯਪਾ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਵਿਰਜਾ, ਅਤਿਮਾਨਾ, ਪੌਲਸਤ੍ਯਾ, ਸਹਿਸ਼ਣੁ, ਪੌਲਹਾ, ਮਧੁਰਾ, ਤੇ ਤ੍ਰੇਯਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਮੰਤਰੰਤਰ ਦੇ ਹਨ। ਉਰੂ, ਪੂਰੂ, ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮਨਾ, ਤਪਸਵੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਕ, ਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਟੁਦਾ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰਾ, ਤੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨਾ—ਇਹ ਨੌਂ ਹਨ। ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਦਸਵਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਦਵਾਲੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਿਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਦਾ ਵਾਰਿਸ਼ ਕਾਸ਼੍ਯਪਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਾ; ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ; ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਥੁ, ਜਨਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਹਾਕਮ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਾ ਸਨ; ਆਤ੍ਰੀ ਨੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ; ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਮਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਮੰਤਰੰਤਰ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ: ਸੂਨ੍ਰਤਾ, ਵਿਟ੍ਤਭਾਵਿਨੀ, ਅਧਿਧਰਮਾ (ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਮਾਤਾ), ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਕੀਰਤਿਮਾਨਤਾ, ਆਯਸ੍ਮਾਨਤਾ, ਤੇ ਵਾਸੁ, ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ: ਸ਼ੁਚਿਸ੍ਮਿਤਾ ਤੇ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ, ਜਨਮੀਆਂ। ਸਵਰਾ ਵੀ ਜਨਮੀ, ਇੰਝ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਦਸ ਦੇਵੀ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਨੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ繁ਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਉਸ਼ਨਾਸ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਇਆ: "ਵਾਹ, ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ! ਵਾਹ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆ! ਵਾਹ, ਉਸ ਦੇ ਯਜ!" ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਿਆ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਭਵ੍ਯਾ ਜਨਮੇ; ਧਰਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਸ਼ਟੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਛਾਂ ਬਣੋ," ਤੇ ਭਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਸਚ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਤੁਰੰਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਤੇ ਛਾਂ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਛਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਨੇ ਪੰਜ ਨਿੱਘ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ: ਪ੍ਰਾਚੀਨਗਰਭਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਕਾ, ਵ੍ਰਿਕਾ, ਵ੍ਰਿਕਲਾ, ਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ। ਭੂਵਰਚਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨਗਰਭਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਉਦਾਰਧੀਆ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ; ਇੰਝ, ਮੰਤਰੰਤਰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਹਾਕਮ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਭਦਰਾ ਨੇ ਉਦਾਰਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਵੰਜਯਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਵਰਾੰਗੀ ਨੇ ਦਿਵੰਜਯਾ ਤੋਂ ਰਿਪੁ ਤੇ ਰਿਪੁੰਜਯਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਰਿਪੁ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਪੁਸ਼ਕਰੀਣੀ ਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਨੇ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਰਣਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਮਨੂ ਨੂੰ ਨਾਦਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ; ਤੇ ਵੈਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਵੀ। ਉਰੂ, ਪੂਰੂ, ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮਨਾ, ਤਪਸਵੀ, ਸਤ੍ਯਵਾਕ, ਕਵੀ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਟੁਦਾ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰਾ, ਸੁਦ੍ਯੁਮਨਾ—ਇਹ ਨੌਂ, ਤੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ ਦਸਵਾਂ, ਮਨੂ ਦੇ ਨਾਦਵਾਲਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇੰਝ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ਾ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾ ਨਾਲ, ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।