ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਛੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਵੰਡ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਵ ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਇਹ ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਰੌਦ੍ਰ, ਸਰਵ, ਮੈਤ੍ਰ, ਪਿੰਡਿਆਵਾਸਵ, ਆਪਿਆ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਪਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ, ਐਂਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਆਰ੍ਯਮਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁਹੂਰਤ ਸੂਰਜ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂਏ ਦੀ ਲਕੀਰ (ਛਾਇਆ-ਯੰਤਰ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੇ, ਅਹਿਬੁਧਨਯ, ਪੂਸ਼ਾ, ਯਮ, ਅਗਨੇਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਆ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੌਮ੍ਯ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਬਾਰਹਸਪਤ੍ਯ, ਵੈਸ਼੍ਣਵ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ। ਨਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪਾਡਿਕਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਉਦੇ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ: ਦੱਖਣੀ, ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ। ਮੱਧਮ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਰਦਗਵ, ਉੱਤਰੀ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ: ਆਸ਼ਵਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯਾ ਨੂੰ ਨਾਗ-ਪਥ; ਪੁਸ਼੍ਯ, ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਸੂ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ-ਪਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰੀ ਰੂਟ ਹਨ। ਦੋ ਫਾਲਗੁਨੀ (ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ) ਅਤੇ ਮਘਾ ਆਰ੍ਯਮਨ-ਪਥ ਹਨ; ਹਸ੍ਤ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਤੀ ਨੂੰ ਗੋ-ਪਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼੍ਠਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾ ਜਾਰਦਗਵ-ਪਥ ਹਨ, ਜੋ ਮੱਧਮ ਰੂਟ ਹਨ। ਮੂਲ ਅਤੇ ਦੋ ਆਾਢਾ, ਅਜ-ਪਥ ਹਨ; ਸ਼੍ਰਵਣ, ਧਨਿਸ਼੍ਠਾ, ਗਾਰਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰੀ, ਭਾਦ੍ਰਪਦਾ ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਦੱਖਣੀ ਰੂਟ ਦੇ ਪਥ ਹਨ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਤਾਈ (27) ਕੁੰਵਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਅਪਾਰ ਜੋਤ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਕੁੰਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਿਆ। ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਹ ਹਨ: ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਾਨੂ, ਕਾਲਾ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮ੍ਰਾ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ, ਇਰਾ, ਕਦਰੂ, ਅਤੇ ਧਰਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ। ਚਰਿਸ਼ਣਵ ਅਤੇ ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਾਨੁਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੈਕੁੰਠ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਾਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੀਏ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਾਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਰੀਚੀ ਪੁੱਤਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਮੁੜ ਜਨਮੇ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿ੍ਣੂ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਾਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੈਵੀ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਵਿ੍ਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਵਾ ਲਈ ਵੀ। ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਧੁਨੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਜਯਾ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਾਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਏ। ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਾਨੁ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਸ਼ਿਤਾ, ਉਤ੍ਤਮ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਾ, ਤਾਮਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਚਰਿਸ਼ਣਵ ਵਿੱਚ ਵੈਕੁੰਠ, ਚਕਸ਼ੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਆਰ੍ਯਮਨ, ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ, ਅੰਸ਼, ਭਾਗ, ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ, ਪੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਾਰਜਨ੍ਯ—ਇਹ ਦਸ ਆਦਿਤ੍ਯਾ ਹਨ। ਫਿਰ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ, ਫਿਰ ਵਿ੍ਣੂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯਾ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰਭੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਹਨ: ਅੰਗਾਰਕ, ਸਰਪ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਸਦਸਸਪਤਿ, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਉਰਧ੍ਵਕੇਤੁ, ਜ੍ਵਰਾ, ਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਪਾਲ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਰੋਹਿਣੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਂਧਾਰੀ। ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਸੁਰੂਪਾ, ਹੰਸਕੀਲਾ, ਭਦਰਾ ਅਤੇ ਕਾਮਦੁਘਾ। ਕਾਮਦੁਘਾ ਤੋਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ: ਸੁਰੂਪਾ ਅਤੇ ਤਨਯਾ। ਹੰਸਕੀਲਾ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ। ਭਦਰਾ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਗਾਂਧਰਵ, ਵਜਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਨਮੇ। ਫਿਰ, ਉੱਚੈਹ੍ਸ਼੍ਰਵਾਸ਼, ਜੋ ਮਨ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਭੂਰੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ-ਭੂਰੇ ਘੋੜੇ, ਹਿਰਣ, ਹਰੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ—ਇਹ ਗਾਂਧਰਵ ਘੋੜੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਭਾਸੁਪ੍ਰਭਾ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਿਰਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਵਾਸੂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।